Tên hiếm mang lại cho con ba điều có thật: ít trùng trong lớp và ở nơi làm việc, dễ được nhớ và tìm thấy, và một dấu ấn riêng mà gia đình gửi gắm. Cái giá cũng có thật: con phải đánh vần tên mình rất nhiều lần, tên dễ bị đọc sai, viết sai, và nghĩa của chữ ít gặp thường phải giải thích. Một tên hiếm được chọn khéo là tên ít người mang nhưng vẫn đọc được ngay theo chính tả tiếng Việt.
Bài phân biệt ba loại tên lạ, vì mỗi loại có cái giá khác nhau: chữ Hán Việt ít gặp, tên thuần Việt ít dùng làm tên, và tên tự ghép âm. Phần sau là các phép thử để biết tên mình thích nằm ở mức “lạ mà dễ” hay “lạ mà khó”, và những giới hạn theo quy định hiện hành khi đăng ký khai sinh.
Ba loại tên lạ, ba loại cái giá
Chữ Hán Việt ít gặp. Ví dụ Khuê (奎, tên một sao chủ về văn chương; hoặc 圭, ngọc khuê), Diệp (葉, lá), Doãn (允, thành thật, ưng thuận), Uyển (婉, mềm mại, dịu dàng), Nhạc (岳, núi lớn). Những tên này có nghĩa rõ trong từ điển, đọc đúng chính tả, nhưng nhiều người không biết nghĩa và một số chữ dễ viết sai, như Doãn bị viết thành Duẫn. Cái giá chủ yếu là phải giải thích nghĩa.
Tên thuần Việt ít dùng làm tên. Ví dụ Nắng, Mây, Sóng, Gió, Mầm. Ai cũng hiểu nghĩa ngay, viết đúng ngay, nhưng người lớn tuổi có thể coi là tên ở nhà, và một số tên khó ghép với chữ đệm cho xuôi. Cái giá là cảm giác “chưa nghiêm” ở một số môi trường, nhất là khi con trưởng thành.
Tên tự ghép âm, không có nghĩa sẵn. Một số cha mẹ ghép hai âm vì thích cách chúng vang lên, không gắn với chữ nào. Đây là loại có cái giá cao nhất: không có nghĩa để kể cho con, người ngoài không đoán được cách viết, và nếu âm ghép không theo chính tả tiếng Việt thì có thể không đăng ký được. Quy định hiện hành yêu cầu tên bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam, không đặt bằng số hay ký hiệu.
Ý nghĩa của sự phân loại. Phần lớn những tên “lạ mà dễ” rơi vào hai loại đầu. Loại thứ ba đáng cân nhắc kỹ nhất, và nếu thích một âm ghép, hãy thử tìm một chữ có thật mang âm đó để tên có nghĩa.
Những điều tên hiếm thật sự mang lại
Ít trùng là lợi ích dễ thấy nhất. Một đứa trẻ tên Khuê ít khi phải chia tên với ba bạn trong lớp, không phải mang biệt danh để phân biệt, và tên khi được gọi là gọi đúng mình. Ở tuổi đi làm, tên ít trùng giúp người khác nhớ, tìm thấy thư, hồ sơ, bài viết của con dễ hơn, nhất là khi tên được dùng trên mạng.
Thứ hai là dấu ấn gia đình. Nhiều tên hiếm ra đời từ một câu chuyện riêng: một câu thơ cha mẹ thích, một địa danh gắn với lần đầu gặp nhau, một chữ trong tên ông bà được biến đổi. Câu chuyện ấy làm tên có giá trị hơn mọi nghĩa trong từ điển.
Thứ ba là cảm giác về bản sắc. Nghiên cứu của Jean Twenge và cộng sự năm 2010, dựa trên dữ liệu tên khai sinh ở Mỹ hơn một thế kỷ, cho thấy cha mẹ Mỹ ngày càng chọn tên ít phổ biến, và các tác giả gắn xu hướng này với việc xã hội đề cao tính cá nhân. Ở Việt Nam không có thống kê tương tự, nhưng nhìn danh sách lớp học có thể thấy tên đã đa dạng hơn nhiều so với thế hệ trước. Cần nhớ đây là mô tả xu hướng, không phải bằng chứng rằng tên hiếm làm con tự tin hơn.
Cái giá: đánh vần cả đời và bị đọc sai
Người mang tên hiếm có một trải nghiệm chung: phải đánh vần tên mình ở mọi quầy giao dịch, mọi cuộc gọi đặt chỗ, mọi lần điền phiếu. Nghe thì nhỏ, nhưng tính trên cả đời là hàng nghìn lần. Mỗi lần người khác viết sai là một lần có nguy cơ giấy tờ lệch nhau.
Tâm lý học về độ trôi chảy khi xử lý cho thấy người ta thường có ấn tượng tốt hơn một chút với những gì dễ đọc, dễ hiểu. Nghiên cứu của Laham, Koval và Alter năm 2012 về tên dễ phát âm là một ví dụ. Hiệu ứng này nhỏ, nhưng nó gợi ý rằng tên hiếm mà khó đọc sẽ chịu thêm một chút bất lợi ban đầu, còn tên hiếm mà dễ đọc thì không.
Với tên chữ Hán Việt ít gặp, cái giá thứ ba là nghĩa bị hiểu sai. Người nghe tên Khuê có thể nghĩ tới “khuê các” (閨, phòng con gái), trong khi cha mẹ chọn chữ sao Khuê. Không sao cả, nhưng cha mẹ nên chuẩn bị một câu giải thích ngắn và dạy con câu đó, để con tự tin khi được hỏi.
Phép thử “lạ mà dễ” hay “lạ mà khó”
Một cái tên hiếm đáng chọn khi qua được phần lớn các phép thử sau. Không cần chuyên môn, chỉ cần vài người quen ngẫu nhiên:
- Nghe một lần viết đúng: đọc tên cho ba người không biết trước, nhờ viết lại. Nếu hai trên ba người viết sai, tên thuộc loại khó.
- Nhìn một lần đọc đúng: đưa tên viết sẵn cho người khác đọc to. Tên đúng chính tả tiếng Việt gần như luôn qua phép thử này.
- Giải thích được trong một câu: “Khuê là tên một ngôi sao gắn với văn chương”. Nếu cần ba câu, con sẽ thấy mệt khi phải kể.
- Ghép với họ và chữ đệm vẫn xuôi: tên hiếm thường có âm ít quen, dễ trúc trắc khi đọc liền.
- Không bị nhầm thành tên nước ngoài hay tên ở nhà: nếu người lớn tuổi nghe xong hỏi lại “tên thật của cháu là gì”, tên có thể bị coi là chưa nghiêm.
- Không trùng với từ ngữ có nghĩa khác trong đời sống: một số từ thuần Việt đẹp lại là từ lóng hoặc từ có nghĩa thứ hai.
Tên qua cả sáu phép thử là tên hiếm dùng được lâu. Tên trượt phép thử thứ nhất và thứ ba cùng lúc là tên sẽ khiến con mệt nhất. Kết quả các phép thử chỉ để cha mẹ cân nhắc, không phải để chấm tên.
Cách giữ cái riêng mà giảm cái khó
Không cần chọn giữa tên phổ biến và tên rất lạ. Có ba cách đi giữa mà nhiều gia đình dùng. Cách thứ nhất là dùng chữ đệm làm chỗ thể hiện cái riêng, còn tên chính chọn chữ quen: con vẫn có họ tên ít trùng, nhưng tên được gọi hằng ngày dễ đọc, dễ viết.
Cách thứ hai là chọn chữ quen âm nhưng ít người dùng làm tên. Những chữ như Nhạc, Diệp, Doãn đều là âm quen trong tiếng Việt, người nghe không thấy lạ tai, nhưng rất ít bạn cùng lớp mang tên đó. So với một âm hoàn toàn mới, loại tên này giữ được cái riêng mà gần như không tốn công đánh vần.
Cách thứ ba là để cái riêng nằm ở ý nghĩa thay vì ở âm. Hai đứa trẻ cùng tên An, một đứa được đặt vì cha mẹ mong bình an, một đứa được đặt theo tên một vùng đất gắn với ông bà. Cái tên giống nhau, nhưng câu chuyện thì không ai giống ai. Với nhiều gia đình, đó mới là phần riêng có giá trị nhất.
Giới hạn theo quy định khi đăng ký khai sinh
Quy định hiện hành về quyền có họ tên đặt ra vài giới hạn chung: tên của công dân Việt Nam phải bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam; không đặt tên bằng số, bằng một ký tự mà không phải là chữ; việc đặt tên bị hạn chế khi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Văn bản hướng dẫn về hộ tịch còn yêu cầu tên phù hợp thuần phong mỹ tục, không quá dài, khó sử dụng.
Với tên hiếm, điểm hay vướng là tên tự ghép theo kiểu nước ngoài, có chữ cái không có trong bảng chữ cái tiếng Việt như f, j, w, z, hoặc cách viết không theo chính tả. Mỗi nơi tiếp nhận có thể hướng dẫn khác nhau trong những trường hợp sát ranh giới, nên nếu tên định đặt có chỗ khác thường, hãy hỏi UBND cấp xã nơi sẽ đăng ký khai sinh trước khi chốt. Chuyện ghi tên trên giấy tờ và những tên cán bộ hộ tịch hay hỏi lại có danh mục riêng trên trang.
Một tên hiếm đúng chính tả tiếng Việt, có nghĩa rõ, như Khuê, Diệp, Nắng, Mây, thì không gặp vướng mắc nào về thủ tục.
Tên hiếm trong đời sống số: dễ tìm thấy cũng là dễ bị tìm ra
Thời của con, tên không chỉ được gọi mà còn được gõ vào ô tìm kiếm. Tên hiếm có lợi rõ: địa chỉ thư điện tử, tên tài khoản theo họ tên thật dễ còn trống; khi con lớn, bài viết, công trình, hồ sơ nghề nghiệp mang tên con dễ được tìm thấy mà không lẫn với người khác. Với người làm nghề cần được nhận diện cá nhân như nghiên cứu, viết lách, nghệ thuật, đây là lợi thế nhỏ nhưng thật.
Mặt trái cũng đến từ chính điều đó. Một đứa trẻ mang họ tên gần như độc nhất, nếu cha mẹ đăng ảnh kèm tên đầy đủ, tên trường, tên lớp lên mạng xã hội, thì người lạ rất dễ ghép các mảnh thông tin lại để biết con học ở đâu, sống khu nào. Tên phổ biến vô tình che chắn phần nào, tên hiếm thì không.
Cách làm hợp lý cho cha mẹ chọn tên hiếm là tách tên thật khỏi đời sống mạng của con khi con còn nhỏ: dùng tên ở nhà hay chữ cái đầu khi chia sẻ ảnh, không đăng giấy khen, thẻ học sinh có đủ họ tên và trường. Khi con đủ lớn, con sẽ tự quyết định dùng tên thật trên mạng thế nào.
Chuẩn bị sẵn cho con một cách đánh vần tên
Với tên hiếm, thứ có ích nhất cha mẹ làm được không phải là giải thích nghĩa, mà là trang bị cho con một cách đánh vần gọn, dùng được ở mọi quầy giao dịch. Các bước:
- Viết tên theo từng chữ cái, đánh dấu những chỗ người khác hay sai, như “Khuê: K, H, U, Ê có mũ”.
- Gắn chữ khó với một từ quen, như “Doãn, o-a, dấu ngã” hoặc “Diệp, là lá”, để người nghe hình dung ngay.
- Tập cho con nói câu đánh vần đó từ tuổi mẫu giáo lớn, như một trò nói vui mỗi ngày.
- Làm một tấm thẻ nhỏ có họ tên viết in hoa đúng dấu để trong cặp của con, dùng khi điền phiếu ở trường.
- Khi con lớn, nhắc con kiểm tên trên mọi giấy khen, danh sách thi, thẻ học sinh ngay khi nhận.
Một câu đánh vần chuẩn bị sẵn biến việc giải thích tên từ một phiền toái thành một thói quen vài giây. Nhiều người mang tên hiếm kể rằng chính câu đánh vần ấy trở thành một phần dễ nhớ của họ trong mắt người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tên hiếm có làm con bị trêu nhiều hơn không?
Bằng chứng về điều này không nhất quán. Trẻ bị trêu chủ yếu vì những lý do khác, và cái tên là cái cớ khi nó dễ biến thành câu đùa. Một tên hiếm nhưng không nghe giống từ buồn cười nào thì không có lý do gì bị trêu nhiều hơn tên phổ biến.
Làm sao biết một tên có đang hiếm hay không khi Việt Nam không có thống kê tên?
Cách thực tế là hỏi giáo viên mầm non, tiểu học ở khu bạn sống, xem danh sách lớp của con nhà họ hàng, hoặc tìm tên đó kèm năm sinh gần đây trên mạng xã hội. Không chính xác như thống kê, nhưng đủ để biết tên đang phổ biến hay ít gặp.
Đặt tên con có chữ cái f, j, w, z được không?
Quy định hiện hành yêu cầu tên bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam. Tên có chữ cái ngoài bảng chữ cái tiếng Việt thường bị hỏi lại hoặc không được chấp nhận, trừ một số trường hợp đặc thù như con có yếu tố nước ngoài. Hỏi UBND cấp xã trước khi chốt.
Tên hiếm có giúp con dễ nổi bật khi xin việc không?
Không có bằng chứng tên hiếm giúp xin việc. Tên dễ nhớ có thể giúp người khác nhớ tới con sau một buổi gặp, nhưng tên khó đọc lại có thể gây chút bất lợi ban đầu. Năng lực và hồ sơ vẫn là thứ quyết định.
Có nên đặt tên con theo tên nhân vật trong sách ít người biết không?
Có thể, nếu tên đó đọc và viết được theo tiếng Việt và cha mẹ kể được câu chuyện cho con. Nên kiểm xem nhân vật có điểm gì khiến con khó xử khi lớn lên và tự đọc tác phẩm không.
Tên hiếm nhưng con lớn lên không thích thì sao?
Pháp luật cho phép thay đổi tên trong một số trường hợp theo quy định hiện hành, và người lớn có quyền yêu cầu. Nhưng thủ tục và việc sửa giấy tờ khá phiền, nên khi chọn tên rất lạ, hãy tự hỏi một đứa trẻ mười lăm tuổi có thích mang tên này không.