Với con sinh năm Tuất, cha mẹ thường không nhắc tới con chó trong tên mà mượn những phẩm chất người Việt quý ở nó: trung thành, biết canh giữ nhà cửa, gắn bó với người thân, cùng hình ảnh ngọn đèn lúc lên đèn của giờ Tuất và hoa cúc cuối thu của tháng Chín âm lịch. Các chữ như Trung, Bảo, Thủ, Nghĩa, Đăng, Cúc là những gợi ý quen.
Đây là góc văn hoá – tham khảo: con giáp không có căn cứ khoa học, không có tên nào "hợp" hay "kỵ" tuổi Tuất, và năm sinh không nói gì về tính cách đứa trẻ. Năm Mậu Tuất gần nhất bắt đầu từ Tết 16/2/2018; năm Tuất kế tiếp là Canh Tuất 2030. Vì chữ "chó" dễ thành lời trêu, bài này đi chậm qua phần tế nhị: làm sao gợi con vật mà không để tên thành mồi chế giễu.
Chữ Tuất, giờ lên đèn và tháng Chín
Tuất (戌) là chữ thứ mười một trong mười hai địa chi, đứng sau Dậu và trước Hợi. Nhiều nhà nghiên cứu văn tự cho rằng tự dạng cổ của chữ này vẽ một loại binh khí có lưỡi rộng như chiếc rìu; nghĩa ấy mất đi từ lâu, chữ chỉ còn dùng để đánh số trong hệ can chi. Con chó được ghép với chữ Tuất về sau, theo quy ước gán mười hai con vật cho mười hai địa chi. Không nên nhầm 戌 (Tuất) với 戍 (thú, canh giữ biên ải) và 戊 (Mậu, một thiên can); ba chữ chỉ khác nhau một nét nhỏ.
Theo cách chia giờ cổ, giờ Tuất là khoảng từ 19 giờ đến 21 giờ, lúc trời tối hẳn, nhà nhà lên đèn, cũng là lúc bắt đầu canh một. Đây là giờ chó bắt đầu thức canh cổng, nên sự trùng khớp giữa con vật và giờ dễ nhớ. Trong năm âm lịch, tháng Tuất là tháng Chín, cuối thu, có ngày mồng Chín tháng Chín mà sách xưa gọi là Tết Trùng Cửu hay Trùng Dương, gắn với hoa cúc và chuyện lên cao ngắm thu.
Như vậy quanh chữ Tuất có ba lớp hình ảnh khác hẳn nhau: con chó canh nhà, ngọn đèn buổi tối khi cả nhà quây quần, và mùa cúc vàng cuối thu. Lớp đầu đậm nhất nhưng cũng tế nhị nhất khi đưa vào tên. Hai lớp sau nhẹ nhàng, dễ dùng, và với những bé thật sự sinh vào buổi tối hay vào tháng Chín âm lịch, chúng ghi lại đúng khoảnh khắc con chào đời.
Con chó trong làng Việt: chó đá đầu ngõ và tục ngữ giữ nhà
Ở nhiều làng phía Bắc, đi qua cổng làng, đầu ngõ hay trước cửa nhà cũ vẫn có thể gặp những con chó đá ngồi chầu, mặt hướng ra đường. Tượng thường đẽo mộc mạc, mòn nhẵn vì mưa nắng và vì trẻ con trèo lên chơi. Ý nghĩa dễ hiểu nhất của chúng là canh giữ: người làng đặt con vật trung thành nhất ở nơi ra vào, như một lời mong nhà cửa, xóm làng yên ổn.
Tục ngữ về chó phần nhiều xoay quanh việc giữ nhà và đời sống thường ngày. "Chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng" chê kẻ bắt nạt người khác nhờ đứng ở chỗ quen của mình. "Chó treo mèo đậy" là kinh nghiệm cất thức ăn: đồ treo lên cao để chó không với tới, đồ đậy kín để mèo không vào được. "Chó đâu có sủa chỗ không" ý nói có tiếng đồn thì thường có chuyện thật. "Chó ngáp phải ruồi" chỉ người gặp may tình cờ.
Cũng như mọi con vật quen thuộc, chó trong ngôn ngữ có cả nghĩa chê nặng nề, và "đồ chó" là lời mắng. Đây chính là lý do người Việt hầu như không dùng chữ chó, kể cả chữ Hán Việt tương ứng là cẩu (狗) hay khuyển (犬), trong tên chính thức. Cái mà cha mẹ giữ lại từ con chó là hình ảnh trong tục ngữ đầu: biết giữ nhà, biết thức canh, biết nhận ra người thân từ đầu ngõ. Đó là phẩm chất, không phải con vật.
Cậu Vàng và tình người với con chó trong văn chương
Trong văn học Việt, con chó được nhớ nhiều nhất có lẽ là cậu Vàng trong truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao, tác phẩm mà nhiều thế hệ học sinh đã học. Lão Hạc gọi con chó là "cậu", cho nó ăn trong bát như người, trò chuyện với nó như với đứa con trai đi xa. Con chó là kỷ vật của người con, là bạn của ông già cô đơn. Chuyện lão phải bán cậu Vàng là một trong những đoạn văn làm người đọc nghẹn lòng nhất.
Điều đáng giữ lại từ cậu Vàng khi đặt tên cho con không phải nỗi buồn của truyện mà là sự gắn bó: người ta có thể thương một con vật như người nhà, và con vật đáp lại bằng lòng trung thành không điều kiện. Những chữ như Nghĩa (義, tình nghĩa, lẽ phải), Tình (情), Hậu (厚, sâu dày) mang được tinh thần ấy mà không gợi con vật.
Chi tiết cái tên "Vàng" cũng đáng để ý. Ở làng quê, chó thường được gọi theo màu lông: Vàng, Mực, Vện, Mốc, Khoang. Những từ này ai nghe cũng hiểu là tên chó. Vì vậy cha mẹ ở nông thôn đôi khi tránh đặt tên ở nhà cho con trùng với tên con chó của chính nhà mình hay nhà hàng xóm, không phải vì kiêng mà vì gọi một tiếng ngoài ngõ thì cả đứa bé lẫn con chó cùng chạy ra. Đó là lý do rất đời thường, đáng tôn trọng hơn mọi lời "kỵ".
Vì sao gọi bé là Cún mà không ai đặt tên chính thức là Chó
Có một nghịch lý vui: không gia đình nào đặt tên khai sinh cho con là Chó, nhưng rất nhiều bé ở nhà được gọi là Cún, Cún Con, Bé Cún, bất kể sinh năm nào. Cún là tiếng gọi chó con, mềm và đáng yêu, nên nó thoát được sắc thái chê bai của chữ "chó". Cách gọi này nối tiếp tục cũ đặt tên ở nhà thật giản dị, thậm chí hơi xấu, để trẻ "dễ nuôi", một quan niệm dân gian cha mẹ ngày nay giữ lại chủ yếu vì sự thân mật.
Với bé tuổi Tuất, tên ở nhà Cún thường được nhắc như một sự trùng hợp dễ thương: năm con chó, con là Cún. Không có gì sai. Chỉ cần nhớ hai điều. Thứ nhất, tên ở nhà nên được thôi dùng ở nơi công cộng khi con bắt đầu đi học và tỏ ra ngại, vì ở lớp, bạn bè có thể biến "Cún" thành câu trêu. Thứ hai, tên chính thức nên đứng được một mình, không cần câu chuyện con giáp mới hiểu được nghĩa.
Cũng nên tránh những cách ghép mà khi nói lái hoặc gọi tắt gợi tới chó, nhất là với tên hai chữ có phụ âm đầu giống nhau. Cách kiểm đơn giản nhất là đọc to cả họ tên vài lần, thử gọi tắt như bạn bè sẽ gọi, thử nói lái, và hỏi một người trẻ trong nhà xem có biệt danh nào bật ra không. Đây là việc nên làm với mọi tên, nhưng với năm Tuất thì càng đáng làm, vì bạn học của con sẽ biết con sinh năm con chó.
Nhóm tên gợi hình ảnh năm Tuất
Bảng gom tên theo các lớp hình ảnh ở trên. Nghĩa ghi theo chữ Hán thường dùng khi đặt tên; danh sách không xếp hạng, không hàm ý tên nào "hợp tuổi".
| Hình ảnh | Tên (chữ Hán, nghĩa) | Gợi ý ghép |
|---|---|---|
| Canh giữ, che chở | Bảo (保, giữ gìn) · Thủ (守, giữ) · Vệ (衛, bảo vệ) | Gia Bảo · Đức Thủ · Minh Vệ |
| Trung hậu, tình nghĩa | Trung (忠) · Nghĩa (義) · Hậu (厚, sâu dày) | Trung Nghĩa · Nhân Hậu · Đức Trung |
| Vững vàng, kiên định | Kiên (堅, bền) · Định (定, vững) · Cương (剛, cứng cỏi) | Trung Kiên · An Định |
| Giờ lên đèn, cả nhà quây quần | Đăng (燈, đèn) · Chúc (燭, ngọn nến) · Huy (輝, sáng rực) | Hải Đăng · Minh Đăng · Quang Huy |
| Tháng Chín, mùa cúc | Cúc (菊, hoa cúc) · Hoàng (黃, sắc vàng) · Sương (thuần Việt) | Kim Cúc · Thu Sương |
| Nhà, người thân | Gia (家, nhà) · Thân (親, người thân) · An (安, yên) | Gia An · Bảo Gia |
Chữ Đăng có hai chữ Hán hay gặp: 燈 là ngọn đèn, 登 là lên cao. Tên Hải Đăng thường hiểu là ngọn hải đăng (燈), rất hợp với ý "giữ nhà, soi đường" của năm Tuất. Chúc (燭) ít gặp làm tên chính, hợp hơn khi làm đệm.
Thân (親) trong bảng là người thân, khác với Thân (申) là địa chi thứ chín; trên giấy tờ chỉ ghi chữ Quốc ngữ, nên khi kể cho con, nên nói rõ chữ nào. Sương là chữ thuần Việt; nếu muốn chữ Hán thì 霜 (sương giá) cũng đọc là Sương.
Ai là "tuổi Tuất": Mậu Tuất 2018 và Canh Tuất 2030
Năm con giáp tính theo âm lịch, bắt đầu từ mùng Một Tết, không phải từ 1/1. Năm Mậu Tuất bắt đầu từ ngày 16/2/2018, và Tết Kỷ Hợi rơi vào ngày 5/2/2019. Vì vậy bé sinh từ 16/2/2018 đến hết 4/2/2019 là tuổi Tuất. Bé sinh từ 1/1/2018 đến 15/2/2018 vẫn là tuổi Dậu; bé sinh trong tháng 1/2019 và mấy ngày đầu tháng 2/2019 trước Tết vẫn là tuổi Tuất, dù giấy khai sinh ghi năm 2019.
Năm Tuất kế tiếp là Canh Tuất 2030. Khi tới gần, nên đối chiếu ngày Tết trên lịch âm dương chính thức thay vì đoán, nhất là với bé dự sinh vào tháng 1 hay tháng 2. Cũng nên biết hệ con giáp không giống hệt nhau giữa các nước dùng lịch can chi, nhưng riêng chữ Tuất thì ở đâu cũng là con chó.
Có một chi tiết khiến nhiều cha mẹ năm Tuất lúng túng: ông bà hay người lớn có khi nhắc "tuổi Tuất với tuổi này, tuổi kia không hợp", nhất là khi trong nhà có người tuổi Thìn. Đó là các quy ước xung hợp cổ giữa địa chi, không có căn cứ khoa học nào cho thấy chúng tác động tới quan hệ cha con, ông cháu. Cách nói nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn tranh luận: con chó trong mọi câu chuyện đều là con vật ở cạnh người thân nhất, giữ nhà cho cả nhà, thì khó mà "khắc" ai được.
Đừng để "trung thành" thành gánh nặng
Những phẩm chất gắn với con chó, như trung thành, biết nghe lời, biết canh giữ, là phẩm chất đẹp, nhưng khi biến thành kỳ vọng đặt lên một đứa trẻ thì cần cẩn thận. Một bé tên Trung không có nghĩa là phải luôn vâng lời; một bé tên Bảo không có bổn phận che chở cả nhà. Cha mẹ đặt tên để gửi một lời mong, không phải để giao một nhiệm vụ.
Điều này đặc biệt đáng nhớ vì tên năm Tuất thường nghiêng về những chữ mang tính đạo đức: Trung, Nghĩa, Thủ, Kiên. Đó là những chữ rất đẹp, nhưng nếu người lớn trong nhà hay nhắc "tên con là Nghĩa thì phải thế này", tên sẽ thành cái khuôn. Nhiều nhà tâm lý học trẻ em lưu ý rằng trẻ cần thấy mình được thương vì chính mình, không vì đáp ứng được một hình mẫu. Cách đơn giản để giữ cân bằng là ghép chữ đạo đức với một chữ mềm, như Nghĩa An, Trung Hoà, hoặc chọn hình ảnh nhẹ như ngọn đèn, hoa cúc.
Khi kể cho con nghe về năm Tuất, cha mẹ có thể bắt đầu bằng con chó đá đầu làng ông bà, bằng con chó của nhà mình nếu có, rồi mới tới cậu Vàng khi con đủ lớn để hiểu một câu chuyện buồn. Đến lúc đó tên con có một câu chuyện ấm áp, gần gũi, chứ không phải một lời tiên đoán về tính nết theo năm sinh.
Câu hỏi thường gặp
Bé sinh ngày 20/1/2019 là tuổi Tuất hay tuổi Hợi?
Là tuổi Tuất. Năm Mậu Tuất kéo dài tới hết 4/2/2019, Tết Kỷ Hợi là 5/2/2019. Bé sinh từ 1/1/2019 đến 4/2/2019 vẫn thuộc năm Mậu Tuất theo cách tính phổ biến lấy Tết làm mốc đầu năm âm lịch.
Giờ Tuất là mấy giờ, tháng Tuất là tháng nào?
Giờ Tuất là khoảng 19 giờ đến 21 giờ, lúc lên đèn và bắt đầu canh một. Tháng Tuất là tháng Chín âm lịch, cuối mùa thu, có ngày mồng Chín tháng Chín. Bé sinh vào giờ hay tháng này có thể mang tên gợi ngọn đèn như Đăng hoặc hoa cúc như Cúc.
Gọi bé tuổi Tuất là Cún ở nhà có sao không?
Không sao. Cún là tên ở nhà rất phổ biến, mềm và thân mật, dùng cho bé sinh năm nào cũng có. Chỉ nên để ý khi con lớn: nếu con ngại bị gọi Cún trước bạn bè, cha mẹ nên chuyển sang tên chính hoặc một tên khác con thích.
Tuổi Tuất có hợp với tuổi của cha mẹ không?
Các quy ước xung hợp giữa địa chi là quan niệm dân gian, không có căn cứ khoa học nào cho thấy chúng ảnh hưởng tới quan hệ trong gia đình. Gắn bó giữa cha mẹ và con đến từ thời gian, sự chăm sóc và cách cư xử hằng ngày, không từ năm sinh.
Có nên dùng chữ Hán Việt chỉ con chó trong tên không?
Hầu như không gia đình nào dùng các chữ cẩu hay khuyển trong tên chính thức, vì chúng gợi thẳng con vật và dễ thành lời trêu. Lấy phẩm chất gắn với con chó, như trung thành (Trung), giữ gìn (Bảo, Thủ), tình nghĩa (Nghĩa), là cách gợi năm Tuất phổ biến hơn.
Năm Tuất tiếp theo là năm nào?
Sau Mậu Tuất 2018, năm Tuất tiếp theo là Canh Tuất 2030. Năm này bắt đầu từ Tết âm lịch, nên bé sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 năm 2030 cần đối chiếu ngày Tết trên lịch chính thức để biết là tuổi Dậu hay tuổi Tuất.