Đặt tên cho con nên bắt đầu từ cách cái tên vang lên khi đọc liền với họ, rồi mới tới nghĩa của từng chữ, độ phổ biến, độ dài và những tên cần tránh trong gia đình. Một cái tên dùng được lâu là tên người lạ nghe một lần viết đúng, gọi to giữa sân trường không ngượng, giải thích nghĩa được trong một câu, và không vướng tên ông bà hay người thân. Bảy nguyên tắc dưới đây gom những điều đó thành một danh sách cha mẹ tự kiểm được ở nhà.
Bài không chấm điểm tên và không xếp hạng tên nào hay hơn tên nào. Cái tên hợp với gia đình này có thể không hợp với gia đình khác, vì mỗi nhà một họ, một giọng nói, một câu chuyện. Việc của danh sách là loại sớm những cái tên sẽ gây phiền cho con, để phần thời gian còn lại dành cho phần đáng làm nhất: chọn ý nghĩa mà cha mẹ muốn gửi theo con suốt đời.
Bảy nguyên tắc gom trong một bảng
Bảng dưới đây xếp các nguyên tắc theo đúng thứ tự nên kiểm. Lý do của thứ tự này đơn giản: một cái tên nghĩa rất đẹp nhưng đọc liền với họ bị trúc trắc thì sớm muộn cũng phải bỏ, nên kiểm âm trước sẽ đỡ công nhất.
| Nguyên tắc | Câu tự hỏi | Cách kiểm nhanh |
|---|---|---|
| 1. Đọc liền họ tên | Họ, đệm, tên đọc liền có xuôi, có bị dính âm hay nghe thành từ khác không? | Đọc to năm lần, nhờ người khác gọi từ đầu kia căn phòng |
| 2. Nghĩa rõ ràng | Tên ứng với chữ Hán nào, nghĩa gì, chữ đó còn nghĩa thứ hai không? | Tra từ điển Hán Việt, ghi chữ Hán ra giấy |
| 3. Dễ viết, dễ đọc | Người lạ nghe qua điện thoại có viết đúng ngay không? | Đọc tên cho ba người viết lại |
| 4. Phổ biến vừa phải | Lớp học của con sau này có thể có mấy bạn trùng tên? | Hỏi giáo viên mầm non, xem danh sách lớp của con nhà họ hàng |
| 5. Độ dài vừa tay | Họ tên đầy đủ có vừa ô trên biểu mẫu, có quá dài khi ký không? | Viết thử họ tên vào một ô hẹp |
| 6. Không vướng tên người thân | Có trùng tên ông bà, cô chú, người lớn trong họ không? | Hỏi người lớn tuổi nhất bên nội và bên ngoại |
| 7. Không dễ bị trêu | Nói lái, ghép với họ, viết tắt có ra chữ khó nghe không? | Nhờ một người trẻ, nhanh miệng thử trêu |
Nếu một cái tên trượt nguyên tắc 1, 6 hoặc 7 thì nên bỏ luôn, vì ba lỗi này không sửa được bằng cách giải thích. Trượt nguyên tắc 3 hoặc 5 thì còn cân nhắc được: có gia đình chấp nhận con phải đánh vần tên mình cả đời để đổi lấy một chữ mang kỷ niệm riêng.
Đọc liền với họ trước khi nghĩ tới nghĩa
Người khác gần như không bao giờ nghe tên con bạn đứng một mình. Thầy cô điểm danh bằng họ và tên, giấy mời ghi đủ ba bốn tiếng, đồng nghiệp gọi tên kèm chức danh. Vì vậy âm của cả cụm họ tên quan trọng hơn âm của riêng chữ tên. Một cách kiểm đơn giản là đọc to cả họ tên năm lần liên tiếp với tốc độ nói thường: chỗ nào lưỡi bị vấp, chỗ nào hai âm dính vào nhau thành từ khác, bạn sẽ nghe ra ngay.
Tiếng Việt có sáu thanh, chia thành hai nhóm bằng (ngang, huyền) và trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng). Họ tên ba bốn tiếng có xen kẽ bằng trắc thường nghe có nhịp; dồn toàn thanh trắc dễ nặng và gắt, dồn toàn thanh bằng dễ trôi tuột. Đây là kinh nghiệm thẩm âm, không phải luật: rất nhiều tên dồn một nhóm thanh vẫn nghe ổn. Cách dùng đúng là khi phân vân giữa hai tên, tên nào đọc liền với họ có nhịp hơn thì nghiêng về tên đó.
Kiểm thêm một việc ít ai nghĩ tới: tên khi gọi to từ xa. Ở sân trường, ngoài chợ, qua điện thoại, phụ âm cuối và thanh điệu dễ bị nuốt. Hai tên khác nhau trên giấy có thể nghe như nhau khi gọi to, và một tên chỉ phân biệt được bằng thanh hỏi với thanh ngã sẽ bị viết sai ở những vùng không phân biệt hai thanh này.
Nghĩa: chọn chữ chứ không chỉ chọn âm
Phần lớn tên người Việt là âm Hán Việt, và một âm Hán Việt thường ứng với nhiều chữ Hán khác nhau. “Phong” có thể là gió (風), đỉnh núi (峰), dồi dào (豐) hay cây phong (楓). “Vũ” có thể là mưa (雨), không gian và mái nhà (宇), võ (武) hay lông chim (羽). Khi cha mẹ nói “tên con có nghĩa là…”, thật ra cha mẹ đang chọn một chữ trong số đó. Vì vậy nên ghi hẳn chữ Hán ra giấy, kèm nghĩa, để sau này con hỏi thì có câu trả lời cụ thể.
Ngược lại, có những tên quen thuộc mà nghĩa người ta hay nói lại không khớp với chữ Hán. Tên Thảo thường được hiểu là “hiếu thảo”, trong khi chữ 草 trong từ điển Hán Việt nghĩa là cỏ; chữ “thảo” trong hiếu thảo, thơm thảo thường được xem là gốc thuần Việt. Cả hai cách hiểu đều đẹp, nhưng nên biết mình đang chọn cách nào.
Tên thuần Việt như Mây, Nắng, Gấm, Thương không đi qua chữ Hán, nghĩa nằm ngay trong tiếng nói hằng ngày. Ưu điểm là ai cũng hiểu; nhược điểm là ít cách ghép, và một số tên dễ bị coi là tên ở nhà. Không có loại nào hơn loại nào, chỉ cần cha mẹ chọn có chủ đích.
Độ phổ biến vừa phải, độ dài vừa tay
Tên quá phổ biến khiến con phải mang thêm một cái đuôi để phân biệt trong lớp: Linh A, Linh B, Linh béo, Linh tóc dài. Tên quá hiếm lại khiến con phải đánh vần tên mình ở mọi quầy giao dịch. Việt Nam chưa có bảng thống kê tên khai sinh công bố hằng năm như một số nước, nên cách ước lượng thực tế nhất là hỏi giáo viên mầm non và tiểu học trong khu bạn ở: họ biết năm nay lớp nào có bao nhiêu bạn trùng tên.
Về độ dài, họ tên ba hoặc bốn tiếng là phổ biến. Năm tiếng trở lên thường gặp khi ghép họ cha và họ mẹ, hoặc khi tên chính có hai chữ. Vấn đề không nằm ở luật mà ở đời sống: ô điền tên trên phiếu thi, thẻ học sinh, hệ thống ngân hàng, vé máy bay có giới hạn ký tự, và họ tên dài thường bị cắt hoặc viết tắt mỗi nơi một kiểu. Quy định hiện hành về đăng ký khai sinh cũng yêu cầu tên không quá dài, khó sử dụng; nơi tiếp nhận cụ thể là UBND cấp xã, nên băn khoăn thì hỏi trước.
Một mẹo nhỏ: viết họ tên đầy đủ của con, không dấu và viết hoa, vào một ô hẹp như ô tên trên vé tàu. Nếu phải ngắt dòng hoặc viết tắt, hãy hình dung con sẽ làm việc đó hàng trăm lần.
Kiểm với gia đình: kiêng huý và tên người thân
Nhiều gia đình Việt vẫn giữ lệ không đặt tên con trùng tên ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác, và ở nhiều vùng còn tránh trùng tên người lớn được kính trọng trong họ. Lệ này có gốc từ tục kiêng huý thời trước, khi tên người bề trên không được gọi thẳng. Ngày nay nó còn một lý do rất thực tế: trong bữa giỗ có ba thế hệ ngồi chung, gọi tên đứa cháu trùng tên ông nội là điều khiến người lớn khó xử.
Cách làm an toàn là lập danh sách tên của ít nhất ba đời bên nội và bên ngoại trước khi chọn. Danh sách này thường có trong gia phả, sổ giỗ, hoặc trong trí nhớ của người lớn tuổi nhất. Chỉ cần hỏi một câu “nhà mình có ai tên này không” là tránh được một cuộc đổi tên sau khi giấy khai sinh đã làm xong.
Ngược lại với lệ kiêng, có gia đình muốn tưởng nhớ ông bà qua tên cháu. Cách người Việt hay dùng là chọn một chữ có liên hệ nghĩa thay vì lấy nguyên tên, chẳng hạn ông tên Sơn thì cháu tên Nhạc (岳, núi lớn) hoặc Lâm (林, rừng). Như vậy vừa giữ được sợi dây, vừa không phạm lệ.
Thử tên ở ba độ tuổi
Tuổi đi học. Hình dung cô giáo đọc tên con trong buổi điểm danh đầu năm, bạn bè gọi tên con giữa giờ ra chơi. Trẻ ở tuổi này giỏi phát hiện chỗ để trêu: âm na ná một từ buồn cười, nói lái ra chữ khác, tên giống một nhân vật hoạt hình. Nhờ một người trẻ trong nhà thử trêu, họ sẽ tìm ra nhanh hơn người lớn.
Tuổi đi làm. Tên sẽ nằm trên danh thiếp, chữ ký thư điện tử, hợp đồng, và được đọc bởi người không quen bạn. Một cái tên quá dễ thương kiểu tên ở nhà có thể khiến người lớn ngại dùng khi giới thiệu chính mình trong cuộc họp. Tự hỏi: nếu con là bác sĩ, kỹ sư, giáo viên, cái tên này đặt trước chức danh có tự nhiên không?
Tuổi già. Tên của trẻ sơ sinh cũng là tên của một người bảy mươi tuổi. Những chữ gắn chặt với một trào lưu ngắn hạn thường già đi nhanh. Thử gọi “bà” hoặc “ông” trước cái tên định đặt, nghe có lạ tai không.
Ý nghĩa của phép thử. Ba lần thử này không nhằm tìm cái tên hoàn hảo, vì không có tên nào hợp mọi hoàn cảnh. Nó giúp cha mẹ thấy trước tên sẽ sống ra sao ngoài phòng sinh, và chọn tên với hiểu biết đó.
Quy trình chốt tên trong bốn tuần
Không có thời hạn bắt buộc nào cho việc nghĩ tên, nhưng cho mình một khung thời gian giúp tránh hai cực: chốt vội trong ngày đi làm giấy khai sinh, hoặc bàn mãi không xong. Một lịch tham khảo:
- Tuần thứ nhất: mỗi người cha, mẹ tự ghi mười tên mình thích, kèm một câu vì sao. Chưa bàn, chưa chê.
- Tuần thứ hai: gộp hai danh sách, loại ngay những tên trượt nguyên tắc 1, 6, 7 trong bảng ở trên. Ghi chữ Hán và nghĩa cho các tên còn lại.
- Tuần thứ ba: giữ lại ba đến năm tên. Gọi thử mỗi tên trong vài ngày, nói chuyện với bụng bầu hoặc với con bằng tên đó, xem tên nào thấy tự nhiên.
- Tuần thứ tư: hỏi ý kiến ông bà về chuyện trùng tên, không phải để bỏ phiếu. Chốt một tên chính và một tên dự phòng.
- Viết lại câu chuyện vì sao chọn tên đó vào sổ tay hoặc album của con. Đến tuổi tò mò về tên mình, con sẽ có câu trả lời.
Lịch này dùng được cả khi bé đã chào đời: thời hạn đăng ký khai sinh theo Luật Hộ tịch là 60 ngày kể từ ngày sinh, đủ cho một vòng bàn bạc thong thả. Quy định có thể được sửa đổi, nên kiểm lại với UBND cấp xã nơi bạn làm thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt tên con theo số nét chữ hay ngũ hành không?
Đó là quan niệm dân gian, không có căn cứ khoa học cho thấy số nét hay ngũ hành của tên ảnh hưởng tới sức khoẻ, tính cách hay vận may của trẻ. Nếu gia đình coi trọng, có thể dùng như một yếu tố văn hoá để chọn giữa các tên đã qua những nguyên tắc thực tế, không nên để nó gạt đi một tên đọc xuôi, nghĩa đẹp.
Đặt tên con trùng tên bạn bè của cha mẹ có sao không?
Không có quy định hay lệ nào cấm. Điều cần nghĩ là cảm giác của người bạn đó và của chính con sau này: nếu hai gia đình thân thiết, gặp nhau thường xuyên, trùng tên dễ gây nhầm và đôi khi khó xử. Hỏi ý người bạn trước là cách lịch sự.
Tên con có nhất thiết phải là chữ Hán Việt không?
Không. Tên thuần Việt như Mây, Nắng, Gấm hoàn toàn hợp lệ khi đăng ký khai sinh và ngày càng nhiều gia đình chọn. Điều quan trọng là tên bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc của Việt Nam, đọc rõ, viết được và không quá dài theo quy định hiện hành.
Có nên hỏi ý kiến nhiều người trước khi đặt tên con?
Hỏi để kiểm những điều cụ thể thì nên: có trùng tên người thân không, có cách trêu nào mình chưa nghĩ ra không, người ở vùng khác đọc có sai không. Hỏi để bỏ phiếu chọn tên thì dễ rối, vì mỗi người một khẩu vị. Quyền chọn cuối cùng thuộc về cha mẹ.
Đặt tên rồi có đổi được không?
Pháp luật dân sự cho phép thay đổi tên trong một số trường hợp, ví dụ theo yêu cầu của cha mẹ khi con còn nhỏ, nhưng thủ tục cần lý do và hồ sơ theo quy định hiện hành. Đổi tên còn kéo theo sửa nhiều giấy tờ, nên tốt nhất là chọn kỹ ngay từ đầu.
Đặt tên giống tên anh chị trong nhà nhưng khác một chữ có ổn không?
Nhiều gia đình đặt tên anh chị em theo một bộ, ví dụ cùng chữ đệm hoặc cùng chủ đề nghĩa. Chỉ cần tránh tên quá giống nhau về âm, như hai tên chỉ khác một dấu thanh, vì người ngoài và cả ông bà sẽ gọi nhầm suốt nhiều năm.