Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy cái tên quyết định một người thành công hay thất bại. Những nghiên cứu từng gây chú ý theo hướng đó, như người tên Dennis hay làm nha sĩ, cầu thủ có tên bắt đầu bằng chữ K hay bị đánh trượt, chữ viết tắt đẹp thì sống lâu, đều đã bị phân tích lại và phần lớn không đứng vững. Nghiên cứu cẩn thận nhất về tên và đường đời, của Roland Fryer và Steven Levitt, đi tới kết luận ngược lại: khi tính tới hoàn cảnh gia đình lúc đứa trẻ ra đời, cái tên gần như không còn tác dụng gì.
Bài đi qua từng nghiên cứu, giải thích vì sao chúng từng thuyết phục và vì sao chúng bị bác, để cha mẹ đọc những lời quảng cáo “tên giúp con thành đạt” bằng con mắt tỉnh táo. Ảnh hưởng nhỏ nhưng có thật của tên, chủ yếu qua phản ứng của người khác, được trình bày ở bài riêng về tâm lý học tên gọi trên trang.
Vì sao niềm tin “tên đẹp, đời sướng” dai dẳng
Ai cũng biết vài người tên Phúc rất phúc hậu, vài người tên Thành làm ăn thành đạt. Những trường hợp khớp tên với đời dễ nhớ và dễ kể lại; hàng nghìn trường hợp không khớp thì chẳng ai để ý. Tâm lý học gọi đây là thiên lệch xác nhận: ta chú ý tới bằng chứng ủng hộ điều mình đã tin. Thêm vào đó là hiện tượng chỉ nhìn người đã thành công: khi đọc tiểu sử người nổi tiếng rồi tìm ý nghĩa trong tên họ, ta không thấy những người cùng tên mà đời bình thường.
Niềm tin này còn được nuôi bởi một sự thật nửa vời. Tên đúng là mang kỳ vọng của cha mẹ, và kỳ vọng của cha mẹ, cách cha mẹ nuôi dạy, có ảnh hưởng thật tới con. Nhưng trong chuỗi đó, cái tên chỉ là dấu hiệu của kỳ vọng, không phải nguyên nhân. Một gia đình đặt tên con là Trí và đầu tư nhiều cho việc học thì đứa trẻ có thể học giỏi, nhưng là nhờ việc đầu tư chứ không nhờ chữ Trí.
Hiểu được hai cơ chế này, phần lớn các câu chuyện “tên ứng vào đời” tự mất sức thuyết phục. Phần còn lại cần xem xét bằng nghiên cứu có so sánh, như các mục dưới đây.
Fryer và Levitt: tên hay hoàn cảnh
Năm 2004, nhà kinh tế học Roland Fryer và Steven Levitt công bố nghiên cứu dựa trên hồ sơ khai sinh của hàng triệu trẻ ở bang California. Họ thấy những đứa trẻ mang tên đặc trưng của cộng đồng người da đen có nhiều chỉ số cuộc sống kém hơn khi trưởng thành. Nếu dừng ở đó, người ta sẽ kết luận cái tên gây thiệt thòi.
Nhưng hai tác giả đi thêm một bước: họ so sánh những đứa trẻ có hoàn cảnh lúc sinh tương tự, như học vấn của mẹ, tuổi mẹ, nơi sinh, tình trạng hôn nhân của cha mẹ. Khi tính tới các yếu tố đó, chênh lệch gắn với cái tên gần như biến mất. Kết luận của họ: tên là dấu hiệu của hoàn cảnh xuất thân, không phải nguyên nhân của kết quả. Nghiên cứu này được phổ biến rộng qua cuốn Freakonomics của Levitt và Stephen Dubner năm 2005.
Cuốn sách còn kể câu chuyện một người cha ở New York đặt tên hai con trai là Winner (người thắng) và Loser (kẻ thua). Theo lời kể, người con tên Loser trở thành cảnh sát, còn người tên Winner nhiều lần dính rắc rối với pháp luật. Câu chuyện chỉ là giai thoại, không phải bằng chứng, nhưng minh hoạ rất rõ ý chính: cái tên không chở số phận.
Cần đọc đúng giới hạn: nghiên cứu của Fryer và Levitt không phủ nhận định kiến tên khi tuyển dụng, vốn được đo bằng thí nghiệm khác. Hai kết quả cùng đúng được: tên có thể gặp định kiến ở một thời điểm, nhưng không định đoạt đường đời khi nhìn tổng thể.
Người tên Dennis làm nha sĩ: thuyết tên định nghề
Ý tưởng tên định nghề có tên tiếng Anh là nominative determinism. Năm 2002, Brett Pelham cùng cộng sự công bố nghiên cứu cho rằng người tên Dennis hoặc Denise có tỷ lệ làm nha sĩ (dentist) cao hơn mong đợi, người tên Louis hay sống ở St. Louis, và giải thích bằng “thói vị kỷ ngầm”: ta vô thức thích những gì giống mình, kể cả âm thanh của tên.
Năm 2011, Uri Simonsohn phân tích lại và chỉ ra nhiều nguồn sai lệch. Ví dụ, tên phổ biến khác nhau theo thế hệ và theo nhóm dân cư, nên nếu tên Dennis phổ biến ở lứa tuổi có nhiều nha sĩ thì sẽ tạo ra tương quan giả. Có cả hiện tượng nhân quả ngược: người đã chọn sống ở một nơi có thể đặt tên con theo nơi đó, chứ không phải tên kéo người tới nơi đó. Khi xử lý các vấn đề này, phần lớn hiệu ứng biến mất hoặc nhỏ tới mức khó phân biệt với nhiễu.
Bài học không phải là Pelham bịa số liệu, mà là dữ liệu tương quan về tên chứa rất nhiều bẫy. Những câu chuyện vui kiểu ông họ Thợ làm thợ, bà tên Hoa bán hoa không chứng minh được gì.
Chữ K, điểm C và tuổi thọ: khi phân tích lại làm hiệu ứng biến mất
Năm 2007, Leif Nelson và Joseph Simmons công bố nghiên cứu cho rằng cầu thủ bóng chày có tên bắt đầu bằng chữ K, ký hiệu của cú đánh trượt, bị đánh trượt nhiều hơn, và sinh viên có tên bắt đầu bằng C hoặc D, hai bậc điểm thấp ở Mỹ, đạt điểm trung bình thấp hơn. Kết quả gây chú ý vì nó gợi ý tên tác động vô thức tới hành vi.
Các phân tích lại sau đó của nhóm Bruce McCullough cho thấy khi dùng phương pháp thống kê phù hợp hơn, hiệu ứng không còn. Điều đáng nói là chính Simmons sau này trở thành một trong những người đi đầu phong trào làm minh bạch phương pháp nghiên cứu tâm lý học, sau khi giới nghiên cứu nhận ra nhiều kết quả hấp dẫn không lặp lại được.
Một ví dụ khác: năm 1999, Nicholas Christenfeld và cộng sự cho rằng người có chữ viết tắt họ tên mang nghĩa tốt trong tiếng Anh sống lâu hơn người có chữ viết tắt mang nghĩa xấu. Các nhóm khác phân tích lại cùng loại dữ liệu và không thấy chênh lệch khi kiểm soát tốt hơn các yếu tố như năm sinh. Ba ví dụ có chung một khuôn: dữ liệu lớn, tương quan nhỏ, câu chuyện hấp dẫn, và phân tích lại không giữ được kết luận.
Đọc một lời khẳng định về tên như người làm nghiên cứu
Lần tới gặp bài viết nói tên này giúp thành đạt, tên kia gây trắc trở, có thể tự hỏi năm câu sau. Chúng là năm câu mà người phản biện một nghiên cứu sẽ hỏi.
- Tên có được gán ngẫu nhiên không? Chỉ thí nghiệm gán tên ngẫu nhiên, như gửi hồ sơ giả, mới cho kết luận nhân quả. So sánh người tên A với người tên B ngoài đời thì không.
- Đã tính tới hoàn cảnh gia đình chưa? Học vấn, thu nhập, vùng miền của cha mẹ ảnh hưởng cả tới việc chọn tên lẫn tới đứa trẻ.
- Chênh lệch lớn tới đâu? Một hiệu ứng có ý nghĩa thống kê trên hàng triệu người có thể nhỏ tới mức không ai cảm nhận được trong đời một người.
- Đã có ai lặp lại chưa? Kết quả chỉ xuất hiện một lần, chưa được nhóm độc lập kiểm lại, nên coi là giả thuyết.
- Ai đang nói và họ bán gì? Lời khẳng định đi kèm dịch vụ đặt tên trả phí cần được đọc kỹ gấp đôi.
Áp năm câu hỏi này vào những lời kiểu “tên có chữ Phúc giúp con gặp may”, gần như không lời nào qua được câu thứ nhất. Đó không phải là lý do để coi thường mong ước của cha mẹ, mà là lý do để đặt mong ước đó đúng chỗ.
Vậy điều gì trong cái tên thật sự có giá trị
Nếu tên không chở vận may, vì sao cha mẹ vẫn nên chọn kỹ? Vì cái tên có ba giá trị không cần tới niềm tin nào. Thứ nhất là giá trị dùng: một tên đọc xuôi, viết đúng ngay, không dễ bị trêu giúp con bớt những phiền toái nhỏ lặp lại hằng ngày. Thứ hai là giá trị gắn kết: tên mang dấu vết gia đình, quê hương, một kỷ niệm của cha mẹ, cho con một câu chuyện về nguồn gốc của mình.
Thứ ba là giá trị thông điệp: một cái tên như Nhân, Thiện, An nói ra điều cha mẹ coi trọng. Thông điệp này có tác dụng không phải vì chữ, mà vì cha mẹ sống theo nó và nhắc con về nó. Một đứa trẻ tên Nhân lớn lên trong gia đình hay giúp người sẽ hiểu tên mình theo cách khác hẳn một đứa trẻ cùng tên nhưng chưa bao giờ được kể vì sao.
Đặt tên tốt vì vậy là việc của sự chu đáo, không phải của sự may rủi. Nó xứng đáng với vài tuần suy nghĩ, nhưng không xứng đáng với nỗi lo rằng chọn sai một chữ sẽ làm hỏng đời con.
Một thí nghiệm tự nhiên ngay trong danh bạ người Việt
Muốn thấy tên không định đoạt đời người, người Việt có một “thí nghiệm” sẵn có mà ít nước có được: mức độ trùng họ tên rất cao. Họ Nguyễn theo các ước tính thường được dẫn chiếm gần bốn phần mười dân số, và những họ tên như Nguyễn Văn Hùng, Nguyễn Thị Hương, Trần Văn Nam có hàng chục nghìn người mang. Cùng một chuỗi chữ, cùng một nghĩa Hán Việt, nhưng đời của những người ấy trải ra đủ mọi hướng: người làm ruộng, người làm thầy giáo, người đi xa, người ở lại quê, người khá giả, người vất vả.
Nếu cái tên mang trong nó một vận số, những người trùng tên phải có đường đời giống nhau hơn những người khác tên. Không ai quan sát thấy điều đó, và cũng không có cơ chế nào để nó xảy ra. Điều làm những người cùng tên khác nhau là nơi họ sinh ra, gia đình nuôi dạy, cơ hội học hành, sức khoẻ, những lựa chọn và cả may rủi của từng người.
Ngược lại, những người làm nên chuyện lớn trong lịch sử Việt Nam mang đủ loại tên, có tên nghĩa rất bình thường, có tên do cha mẹ đặt rất giản dị. Nhiều người còn dùng tên tự, bút danh hay tên hiệu do chính mình chọn khi trưởng thành, nghĩa là cái tên đến sau con người chứ không phải ngược lại. Hiểu điều này, cha mẹ có thể chọn tên cho con với tâm thế nhẹ nhõm: chọn một lời gửi gắm, không phải chọn một lá số.
Câu hỏi thường gặp
Freakonomics có nói tên không ảnh hưởng gì không?
Không hẳn. Cuốn sách trình bày nghiên cứu của Fryer và Levitt cho thấy, khi tính tới hoàn cảnh lúc sinh, tên không còn liên quan tới các kết quả cuộc sống được đo. Nó không phủ nhận định kiến tên trong những tình huống cụ thể như sàng lọc hồ sơ, vốn được đo bằng thí nghiệm khác.
Thuyết tên định nghề có còn ai tin không?
Hiện tượng này vẫn được nhắc như chuyện vui, và một số nhà nghiên cứu vẫn tìm cách kiểm tra bằng dữ liệu tốt hơn. Nhưng các kết quả mạnh ban đầu đã bị phê bình nặng về phương pháp, nên trong giới tâm lý học nó không được coi là điều đã chứng minh.
Tên Hán Việt mang nghĩa tốt có giúp con sống tốt hơn không?
Không có bằng chứng cho điều đó. Nghĩa đẹp của tên có giá trị như lời gửi gắm của cha mẹ, và có ý nghĩa khi gia đình nuôi dạy con theo tinh thần ấy. Bản thân con chữ không tác động tới tính cách hay đường đời của đứa trẻ.
Những dịch vụ hứa đặt tên giúp con thành đạt có đáng tin không?
Không có cơ sở khoa học cho lời hứa này. Người đặt tên có thể giúp tra nghĩa chữ, ghép âm, góp ý cách gọi, và đó là giá trị thật đáng trả công. Lời hứa về vận may hay thành đạt thì không ai đo được, nên không nên là lý do để trả thêm.
Có nghiên cứu nào cho thấy tên ảnh hưởng tới điểm số của học sinh không?
Có một số nghiên cứu ở nước ngoài về kỳ vọng của giáo viên với học sinh mang tên gợi tầng lớp xã hội nhất định, nhưng bằng chứng còn hạn chế và chịu nhiều yếu tố nhiễu. Nghiên cứu về chữ cái đầu tên và điểm số thì đã bị phân tích lại và không đứng vững.
Nếu tên không quan trọng thì đặt tên tuỳ ý có sao không?
Tên không quyết định số phận, nhưng vẫn ảnh hưởng tới trải nghiệm hằng ngày: có bị gọi sai, viết sai, bị trêu hay không, và có mang câu chuyện gia đình hay không. Vì vậy vẫn đáng chọn kỹ, chỉ là chọn vì những lý do thực tế đó.