Không có tuổi cố định để thôi gọi con bằng tên ở nhà; thời điểm đúng là khi con bắt đầu ngượng, phản đối, hoặc tên ở nhà đã lan ra trường và bị dùng để trêu. Các mốc chuyển cấp như vào lớp một, lên cấp hai, hay tuổi dậy thì là những lúc nên chủ động hỏi con, thay vì chờ con nổi cáu trước mặt bạn bè.
Nhiều gia đình giữ tên ở nhà tới khi con đã đi làm, và điều đó hoàn toàn ổn nếu con thích. Vấn đề không nằm ở chuyện bỏ hay giữ, mà ở việc đứa trẻ có được tham gia quyết định về cách người khác gọi mình hay không. Bài này nêu các dấu hiệu, cách chuyển dần, cách nói với ông bà, và chuyện ít được để ý: tên ở nhà của con trên mạng xã hội của cha mẹ.
Vì sao cách con được gọi quan trọng hơn ta nghĩ
Tên là một trong những thứ đầu tiên đứa trẻ nhận ra là "của mình". Với trẻ nhỏ, tên ở nhà gắn với cảm giác an toàn, với giọng của mẹ, của bà. Nhưng khi lớn dần, đứa trẻ bắt đầu sống trong nhiều thế giới cùng lúc: gia đình, lớp học, nhóm bạn, câu lạc bộ, mạng xã hội. Mỗi thế giới cần một cách gọi phù hợp, và con muốn tự quyết định mình xuất hiện thế nào ở đó.
Nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả tuổi vị thành niên là giai đoạn trọng tâm của việc hình thành bản sắc: đứa trẻ thử nghiệm, tự hỏi mình là ai, muốn được nhìn nhận như một người đang lớn chứ không còn là em bé. Một cái tên ở nhà kiểu "Bé Bi" được gọi to trước cổng trường lúc này có thể làm con thấy bị kéo ngược về vai trẻ nhỏ, đúng vào lúc con đang cố bước ra khỏi vai đó.
Điều này không có nghĩa tên ở nhà là xấu. Nhiều người trưởng thành vẫn thích được bố mẹ gọi bằng tên ở nhà vì nó chứa cả tuổi thơ. Khác biệt nằm ở chỗ ai chọn: khi chính con muốn giữ, tên ở nhà là kỷ niệm; khi con bị ép giữ, tên ở nhà là một lời nhắc rằng ý kiến của con không được tính.
Năm dấu hiệu nên ngồi lại bàn chuyện tên ở nhà với con
Con nhắc khéo hoặc phản đối thẳng. Những câu như "mẹ đừng gọi con thế trước mặt bạn", "con tên là Minh mà" là tín hiệu rõ nhất. Trẻ thường nói nhẹ vài lần trước khi bực thật; đừng bỏ qua những lần nói nhẹ đầu tiên.
Tên đã lan ra trường và bị dùng để trêu. Một người họ hàng hay bạn hàng xóm học cùng trường gọi tên ở nhà, rồi cả lớp gọi theo, có khi kèm chế giễu. Lúc này tên ở nhà không còn là chuyện riêng trong nhà nữa.
Con sắp chuyển cấp, chuyển trường. Vào lớp một, lên cấp hai, chuyển tới thành phố mới là những dịp tự nhiên để "làm mới". Hỏi con trước khi bắt đầu năm học: con muốn bạn mới gọi con thế nào, và ở nhà con muốn được gọi thế nào?
Con bước vào tuổi dậy thì. Những tên gắn với cơ thể, với vẻ ngoài, hoặc rất "em bé" thường trở nên khó chịu nhất trong giai đoạn này, kể cả khi trước đó con không hề phản đối.
Con tự chọn một cách gọi khác. Có bé tự đặt biệt danh cho mình, xin được gọi bằng tên thật, hoặc thích tên tiếng Anh dùng ở lớp ngoại ngữ. Đây là cách con khẳng định bản thân; hỏi con lý do và cân nhắc tôn trọng lựa chọn đó.
Cách chuyển từ tên ở nhà sang tên thật mà không gượng
Thói quen gọi tên đã hình thành nhiều năm nên không thể đổi trong một ngày. Một lộ trình nhẹ nhàng:
- Nói chuyện riêng với con, không trước mặt anh chị em hay họ hàng. Hỏi con muốn được gọi là gì, ở đâu, trước mặt ai.
- Thoả thuận phạm vi rõ ràng. Ví dụ: trong nhà vẫn gọi tên cũ, ngoài đường, ở trường, khi có bạn con thì gọi tên thật. Nhiều trẻ chỉ cần chừng đó.
- Báo cho cả nhà một lần, kể cả ông bà, cô chú hay gọi. Giải thích ngắn gọn rằng con đã lớn và muốn được gọi như vậy.
- Chấp nhận có lúc quên. Gọi nhầm thì tự sửa, xin lỗi con một câu, không biến thành chuyện lớn.
- Không dùng tên cũ để trêu hay để mắng. Đây là điều làm con tổn thương nhất: tên con muốn bỏ lại bị lôi ra đúng lúc con đang bị la.
- Hỏi lại sau vài tháng. Có bé muốn quay về tên cũ trong nhà khi đã yên tâm rằng bạn bè không nghe thấy.
Việc người lớn chủ động sửa cách gọi gửi tới con một thông điệp lớn hơn chuyện tên gọi: ý kiến của con được lắng nghe và có tác dụng.
Khi con xin bỏ tên ở nhà: câu nên nói và câu nên tránh
Phản ứng đầu tiên của cha mẹ thường quyết định con có tiếp tục chia sẻ hay không. Vài cặp câu đối chiếu dưới đây giúp hình dung sự khác biệt:
| Thay vì nói | Nên thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Tên đó bố mẹ gọi từ bé, đổi làm gì?" | "Con thấy phiền ở chỗ nào, kể bố mẹ nghe?" | Mở ra lý do thật, có khi là chuyện bị trêu hay bị bắt nạt |
| "Lớn rồi mà còn để ý mấy chuyện vặt" | "Ừ, con lớn rồi, mình đổi cách gọi cho hợp" | Công nhận con đang lớn thay vì chê con nhạy cảm |
| "Ở nhà thì bố mẹ gọi gì kệ bố mẹ" | "Trong nhà con có muốn giữ tên cũ không, hay đổi hẳn?" | Cho con quyền chọn phạm vi |
| "Bé Bi lại giận rồi kìa" | (gọi đúng tên con đã chọn) | Dùng tên cũ đúng lúc con đang phản đối là coi nhẹ con |
| "Để bố mẹ nghĩ đã" | "Từ mai cả nhà gọi con là Minh, quên thì con nhắc nhé" | Hành động ngay cho thấy lời con có tác dụng |
Những câu bên trái không xuất phát từ ác ý; chúng thường bật ra vì người lớn bất ngờ hoặc tiếc một cái tên gắn với kỷ niệm. Nhận ra điều đó giúp cha mẹ chậm lại một nhịp trước khi trả lời.
Nếu trong lúc nói chuyện con kể bị bạn trêu chọc liên tục hoặc bị cô lập, đó là chuyện cần trao đổi với giáo viên, vượt ra ngoài phạm vi một cái tên.
Khi ông bà không đổi được thói quen
Ông bà thường là người khó đổi nhất, vì họ đã gọi cháu bằng tên ở nhà từ ngày đầu, và với họ, cái tên ấy gắn với ký ức bế ẵm cháu. Cũng có khi ông bà không thấy lý do phải đổi: "bà gọi cháu thế từ bé, có sao đâu". Tranh luận đúng sai ở đây ít hiệu quả.
Cách thường giúp được là để chính cháu nói với ông bà, với sự hỗ trợ của bố mẹ. Một câu như "bà ơi, ở nhà bà cứ gọi con là Bin, nhưng lúc có bạn con thì bà gọi con là Minh nhé" vừa tôn trọng ông bà vừa rõ ràng. Ông bà nghe từ cháu thường dễ chấp nhận hơn nghe bố mẹ "dạy lại".
Nếu ông bà vẫn quen miệng gọi tên cũ trước mặt bạn của cháu, bố mẹ có thể giúp con giải thích nhẹ nhàng với bạn rằng đó là tên ông bà gọi từ nhỏ. Thường thì sự ngượng ngùng giảm đi nhiều khi đứa trẻ thấy mình không phải che giấu, và bạn bè cũng chẳng mấy để tâm nếu không ai biến nó thành trò.
Tên ở nhà trên mạng xã hội của cha mẹ
Một nguồn "rò rỉ" tên ở nhà mà nhiều cha mẹ không để ý là chính trang cá nhân của mình. Hàng trăm tấm ảnh kèm dòng chữ "bé Bơ hôm nay", "Sữa đi học ngày đầu" được đăng công khai trong nhiều năm. Khi con vào cấp hai, bạn cùng lớp chỉ cần tìm tên bố mẹ là thấy cả kho ảnh lúc nhỏ của con kèm tên ở nhà.
Ngoài chuyện ngượng ngùng, đây còn là chuyện quyền riêng tư của trẻ. Luật Trẻ em năm 2016 ghi nhận quyền được bảo vệ đời sống riêng tư của trẻ em, và việc công bố thông tin về đời sống riêng tư của trẻ từ đủ bảy tuổi trở lên cần có sự đồng ý của chính trẻ bên cạnh cha mẹ. Không ai kiện cha mẹ vì một tấm ảnh đáng yêu, nhưng tinh thần của quy định rất đáng để làm theo: khi con đủ lớn, hỏi con trước khi đăng.
Vài việc cụ thể có thể làm: chuyển các bài cũ có tên ở nhà và ảnh nhạy cảm sang chế độ chỉ bạn bè hoặc chỉ riêng mình xem; hạn chế ghi kèm tên trường, lớp, địa chỉ; dùng một biệt danh khác khi viết về con nơi công khai. Khi con tới tuổi có tài khoản riêng, cùng con rà lại những gì đã đăng về con và xoá những thứ con không muốn giữ.
Khi con muốn một tên gọi khác hẳn, kể cả trên giấy tờ
Đôi khi điều con muốn không chỉ là bỏ tên ở nhà mà là được gọi bằng một tên con tự chọn: một biệt danh, một tên tiếng Anh, hay tên đệm thay vì tên chính. Ở trường, trong nhóm bạn, trên tài khoản mạng, đó là lựa chọn của con và hầu như không ảnh hưởng gì tới giấy tờ. Nhiều người trưởng thành vẫn được bạn bè gọi bằng tên khác hẳn tên khai sinh.
Trường hợp con muốn đổi tên khai sinh thì là chuyện khác: đó là thủ tục hộ tịch có điều kiện, theo căn cứ luật định, và kéo theo cả chuỗi giấy tờ phải cập nhật. Bộ luật Dân sự còn yêu cầu việc thay đổi tên cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của chính người đó, nghĩa là ở chiều ngược lại, cha mẹ cũng không tự ý đổi tên con khi con đã đủ chín tuổi.
Vì vậy, khi con nói "con muốn đổi tên", hãy tìm hiểu xem con muốn được gọi khác hay muốn tên trên giấy khác. Phần lớn trường hợp, đổi cách gọi là đủ và nhanh, không cần chạm tới giấy tờ. Nếu thật sự cần đổi trên giấy tờ, nên cùng con tìm hiểu điều kiện và hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về thủ tục hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Con học lớp ba vẫn thích được gọi tên ở nhà, có nên đổi không?
Không cần đổi nếu con thích và không bị phiền ở trường. Tên ở nhà là chuyện của gia đình; nhiều trẻ giữ tên ở nhà tới tận khi trưởng thành. Chỉ cần thỉnh thoảng hỏi lại, nhất là trước các mốc chuyển cấp, để chắc rằng con vẫn thấy thoải mái.
Con không thích tên ở nhà nhưng cả họ đã quen gọi, làm sao?
Báo cho mọi người một lần bằng lời nhẹ nhàng, ưu tiên những người gặp con thường xuyên. Với họ hàng ít gặp, chấp nhận họ có thể quên; con có thể tự nhắc lại một cách lịch sự. Quan trọng là con thấy bố mẹ đứng về phía mình.
Có nên đặt lại tên ở nhà mới khi con đã lớn?
Nếu con muốn, được. Có trẻ thích một tên ở nhà "lớn" hơn, như rút gọn tên thật. Nhưng đừng tự đặt tên mới thay con; ở tuổi này, con nên là người chọn hoặc ít nhất đồng ý.
Gọi con bằng tên thật có làm mất sự thân mật không?
Thân mật đến từ giọng điệu và sự quan tâm, không chỉ từ cái tên. Nhiều cha mẹ gọi con bằng tên thật vẫn rất gần gũi, và có thể giữ những cách gọi riêng như "con trai của mẹ" trong những lúc chỉ có hai người.
Ảnh và tên ở nhà của con đã đăng công khai nhiều năm, giờ làm gì?
Rà lại các bài đăng, chuyển những bài có tên ở nhà, ảnh nhạy cảm hoặc thông tin trường lớp sang chế độ riêng tư hay xoá đi. Khi con đủ lớn, cùng con xem lại và hỏi con muốn giữ gì. Từ nay về sau, hỏi con trước khi đăng ảnh của con.
Con muốn được gọi bằng tên tiếng Anh ở trường có cần làm giấy tờ gì không?
Không cần, nếu chỉ là tên gọi. Nhiều trường cho học sinh dùng tên gọi khác trong lớp, còn hồ sơ, học bạ vẫn ghi tên khai sinh. Nên báo với giáo viên chủ nhiệm và thống nhất cách ghi trên bài kiểm tra để tránh nhầm lẫn.