Không có thời điểm đúng duy nhất để đặt tên con: đặt từ lúc mang thai giúp cha mẹ có thời gian thong thả và quen gọi tên, còn chờ tới khi bé chào đời cho phép chọn sau khi đã gặp con. Cách nhiều gia đình thấy dễ nhất là kết hợp: chốt danh sách ngắn hai ba tên trong thai kỳ, kể cả tên dự phòng cho cả bé trai lẫn bé gái, rồi quyết định cuối cùng trong vài tuần đầu sau sinh.
Mốc cứng duy nhất là thời hạn đăng ký khai sinh, theo Luật Hộ tịch là 60 ngày kể từ ngày sinh, nên việc chờ gặp con rồi mới chọn không gây áp lực thật. Bài so sánh từng cách, nói về những tình huống ít ai nghĩ trước như chưa biết chắc giới tính, bé sinh non phải nằm viện, và có nên giữ kín tên tới ngày sinh hay không.
So sánh ba thời điểm đặt tên
Ba thời điểm dưới đây không loại trừ nhau. Nhiều cặp đi qua cả ba: nghĩ tên trong thai kỳ, gọi thử khi bé vừa ra đời, và chốt trên tờ khai khai sinh.
| Thời điểm | Lợi | Bất lợi | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Trong thai kỳ | Có thời gian tra nghĩa, hỏi gia đình, gọi tên khi nói chuyện với bụng bầu | Có thể đổi ý khi gặp con; chưa chắc giới tính thì phải nghĩ tên cho cả hai | Cha mẹ thích chuẩn bị, gia đình đông người cần hỏi ý |
| Ngay sau sinh | Chọn khi đã thấy con; cảm xúc gặp mặt giúp quyết nhanh | Lúc mẹ mệt, cha bận thủ tục, dễ chọn vội hoặc bị người khác quyết thay | Cha mẹ đã có danh sách ngắn từ trước |
| Trong thời hạn khai sinh | Thong thả gọi thử vài tuần, hỏi thêm ông bà | Kéo dài quá thì người nhà quen gọi tên ở nhà, tên chính bị lép vế | Cha mẹ còn phân vân giữa hai tên |
Điểm chung của cả ba là nên có danh sách trước ngày sinh. Thời điểm chốt có thể linh hoạt, nhưng chọn tên từ con số không trong những ngày đầu sau sinh là lúc dễ quyết vội nhất, khi cả cha lẫn mẹ đều thiếu ngủ và nhiều người xung quanh cùng muốn góp ý.
Đặt tên trong thai kỳ: lợi ích thật và kỳ vọng quá đà
Lợi ích rõ nhất của việc đặt tên sớm là thời gian. Cha mẹ có nhiều tuần để tra chữ Hán Việt, đọc thử với họ, hỏi ông bà về tên cần tránh, và để cảm giác về cái tên lắng xuống. Gọi bụng bầu bằng tên cũng giúp nhiều cha mẹ, nhất là người cha, thấy đứa con là một người cụ thể từ trước khi gặp mặt.
Có một kỳ vọng hay được nói quá: gọi tên nhiều khi con trong bụng thì sinh ra con sẽ nhận ra tên mình. Thính giác của thai nhi phát triển dần trong ba tháng giữa và cuối thai kỳ, và nghiên cứu kinh điển của Anthony DeCasper và William Fifer năm 1980 cho thấy trẻ sơ sinh chỉ vài ngày tuổi đã ưa giọng mẹ hơn giọng người lạ. Điều trẻ nhận ra là giọng nói quen, không phải một từ cụ thể. Theo nghiên cứu của Denise Mandel, Peter Jusczyk và David Pisoni năm 1995, trẻ khoảng bốn tháng rưỡi mới bắt đầu phân biệt được âm tên mình với những từ có nhịp tương tự.
Vì vậy nói chuyện với thai nhi là việc tốt cho cả cha mẹ lẫn con, nhưng không cần chốt tên sớm chỉ để con “quen tên”. Tên gọi trong thai kỳ cũng có thể là tên tạm, rồi đổi khi chốt tên chính thức mà không ảnh hưởng gì tới bé.
Bất lợi của việc chốt quá sớm là tên có thể bị “mòn” trước khi bé ra đời. Gọi một cái tên suốt sáu tháng, kể với hàng chục người, nghe họ nhận xét, nhiều cha mẹ tới tháng cuối lại thấy chán và muốn đổi. Nếu thấy mình thuộc kiểu người đó, hãy giữ danh sách ngắn thay vì một tên duy nhất, và dùng một biệt danh vui cho bụng bầu trong thời gian chờ.
Khi chưa biết chắc giới tính: chuẩn bị tên cho cả hai
Quy định hiện hành nghiêm cấm việc lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, trong đó có việc tiết lộ giới tính thai nhi nhằm mục đích lựa chọn. Thực tế, nhiều cha mẹ không được thông báo rõ ràng, hoặc chỉ đoán qua những câu nói bóng gió. Siêu âm ở giai đoạn sớm cũng có thể nhầm. Kết quả là không ít gia đình đã chuẩn bị kỹ một tên con gái, rồi bối rối khi đón một bé trai.
Cách đơn giản là luôn có hai danh sách ngắn, mỗi danh sách hai ba tên. Việc nghĩ thêm một danh sách không tốn nhiều công vì phần lớn công sức nằm ở các bước chung: tra chữ đệm, đọc với họ, kiểm tên cần tránh trong gia đình. Một số cha mẹ chọn luôn một tên trung tính dùng được cho cả hai giới, như An, Minh, Khánh, Bình, để có phương án an toàn; với cách này cần nghĩ kỹ thêm về chữ đệm, vì chữ đệm thường là nơi thể hiện giới tính trong tên người Việt.
Danh sách tên còn lại sau khi bé chào đời không phải là công cốc. Nhiều gia đình giữ nó cho đứa con sau, hoặc dùng một tên trong đó làm tên ở nhà.
Ngay sau sinh: giấy chứng sinh, tên tạm và áp lực trong phòng sinh
Khi bé ra đời ở cơ sở y tế, cha mẹ được cấp giấy chứng sinh. Mẫu giấy này thường có ô ghi tên dự định đặt cho con; ô đó là thông tin tham khảo, còn tên chính thức là tên ghi khi đăng ký khai sinh. Dù vậy, nên ghi đúng tên đã chốt nếu đã chốt, và nếu chưa chốt thì hỏi nhân viên y tế cách ghi phù hợp, để tránh tình trạng tên trên giấy chứng sinh khác tên trên giấy khai sinh gây thắc mắc về sau.
Trong những ngày nằm viện, bệnh viện thường ghi nhận bé theo tên mẹ, kiểu “con của sản phụ Nguyễn Thị A”, nên cha mẹ không bị buộc phải có tên ngay. Áp lực thường đến từ người thân: họ hàng tới thăm và hỏi tên, ông bà mỗi bên gợi ý một tên. Câu trả lời đơn giản “cả nhà đang chọn giữa vài tên, chốt rồi sẽ báo” giúp tránh những quyết định vội khi mẹ còn đang mệt.
Một nguyên tắc nhỏ: đừng để người đi làm giấy tờ một mình quyết định tên ở quầy. Nếu cha đi đăng ký khai sinh, hai người nên viết sẵn họ tên đầy đủ, đúng dấu, đúng kiểu đặt dấu ra giấy và cùng kiểm trước khi đi.
Bé sinh non, nằm viện dài ngày: tên giúp gì cho cha mẹ
Với bé sinh non hoặc cần điều trị đặc biệt sau sinh, việc đặt tên thường bị gác lại vì cha mẹ dồn hết sức cho sức khoẻ của con. Điều này hoàn toàn bình thường. Nhưng nhiều cha mẹ từng trải qua cho biết việc có một cái tên để gọi trong những tuần đó giúp họ cảm thấy gần con hơn, nhất là khi chỉ được nhìn con qua lồng ấp. Tên gọi lúc này có thể là tên tạm, không cần là tên khai sinh.
Về giấy tờ, thời hạn đăng ký khai sinh vẫn tính từ ngày sinh. Nếu bé phải nằm viện lâu, cha mẹ nên hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về cách làm khi chưa đi đăng ký được, thay vì tự lo sẽ bị phạt. Các thủ tục cụ thể về khai sinh, kể cả khai sinh muộn, được hướng dẫn ở các trang chuyên về hộ tịch; ở đây chỉ cần nhớ rằng việc lo cho con trước, giấy tờ sau, là điều cơ quan hộ tịch hiểu.
Cũng có những gia đình chờ tới khi con qua giai đoạn nguy hiểm mới đặt tên chính thức, như một cách đánh dấu. Mỗi gia đình có cách riêng, và không cách nào sai.
Có nên giữ kín tên tới ngày sinh
Ngày càng nhiều cha mẹ chọn không công bố tên cho tới khi bé chào đời. Lý do thực tế nhất là tránh những lời góp ý không mời: khi tên còn là dự định, ai cũng thấy mình có quyền góp ý; khi đứa trẻ đã có mặt và mang tên đó, người ta thường chấp nhận ngay. Một lý do nữa là giữ niềm vui công bố cho ngày gặp mặt.
Mặt trái là mất đi cơ hội để người thân phát hiện những vấn đề cha mẹ không thấy, như tên trùng một người trong họ mà cha mẹ không biết. Cách cân bằng: giữ kín tên với số đông, nhưng hỏi riêng một hai người lớn tuổi trong mỗi bên gia đình câu hỏi cụ thể “trong họ có ai tên thế này không”, mà không cần nói đó là tên định đặt.
Nếu đã công bố mà sau đó đổi ý, cũng không sao. Một câu “cả nhà đã cân nhắc lại và chọn tên khác” là đủ, không cần giải thích dài.
Lịch gợi ý từ thai kỳ tới ngày đăng ký khai sinh
Lịch dưới đây chia việc đặt tên thành những bước nhỏ, gắn với các mốc mà cha mẹ vốn đã trải qua:
- Giữa thai kỳ: mỗi người lập danh sách tên mình thích, kể cả cho bé trai và bé gái.
- Ba tháng cuối: gộp danh sách, loại tên trùng người thân, tên dễ bị trêu, tên đọc với họ không xuôi. Giữ hai ba tên mỗi giới.
- Trước ngày dự sinh: viết sẵn họ tên đầy đủ, có dấu, của các tên trong danh sách ngắn; chuẩn bị câu trả lời lịch sự khi người thân hỏi tên.
- Tuần đầu sau sinh: gọi con thử bằng từng tên trong danh sách ngắn.
- Trong vòng vài tuần: chốt tên, cùng kiểm chính tả và kiểu đặt dấu, rồi đi đăng ký khai sinh trong thời hạn.
Lịch chỉ là gợi ý. Gia đình nào đã chắc tên từ tháng thứ ba thì cứ thế, gia đình nào cần gặp con mới quyết thì vẫn còn đủ thời gian. Điều duy nhất nên tránh là để việc chọn tên dồn vào đúng ngày đi làm giấy tờ.
Gia đình muốn công bố tên vào dịp đầy tháng
Ở nhiều gia đình Việt, lễ đầy tháng là dịp họ hàng tới thăm bé lần đầu, và cũng là lúc cái tên được giới thiệu chính thức với cả nhà. Chờ tới dịp này để công bố có cái hay: cha mẹ có một tháng gọi thử, ông bà có dịp góp ý trước, và cái tên ra mắt cùng niềm vui chung của gia đình.
Chỉ cần sắp xếp để việc này không vướng thời hạn giấy tờ. Đầy tháng rơi vào khoảng ngày thứ ba mươi, vẫn nằm trong thời hạn đăng ký khai sinh 60 ngày, nên cha mẹ có thể chốt tên trước lễ vài ngày và đi đăng ký ngay sau đó. Nếu gia đình có lệ chờ người lớn trong họ đặt tên vào dịp này, hãy hỏi trước tên dự kiến để còn kiểm chữ, kiểm dấu và kiểm trùng tên người thân, thay vì nghe lần đầu giữa buổi lễ.
Cách làm nào cũng được, miễn là cha mẹ cảm thấy cái tên là lựa chọn của mình, không phải điều được thông báo cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đặt tên con trước khi xuất viện không?
Không bắt buộc. Bệnh viện ghi nhận bé theo tên mẹ, và giấy chứng sinh có ô ghi tên dự định. Tên chính thức được xác lập khi đăng ký khai sinh trong thời hạn luật định, nên cha mẹ có thể đưa bé về nhà rồi mới chốt.
Tên ghi trên giấy chứng sinh khác tên khai sinh có sao không?
Tên dự định trên giấy chứng sinh không phải là tên chính thức. Tuy vậy, khác biệt có thể khiến cán bộ hộ tịch hỏi lại, nên tốt nhất ghi đúng tên đã chốt. Nếu đã lệch, nói rõ với nơi đăng ký khai sinh và làm theo hướng dẫn của họ.
Gọi con bằng tên khi còn trong bụng có giúp con thông minh hơn không?
Không có bằng chứng cho điều đó. Thai nhi nghe được âm thanh từ ba tháng cuối và trẻ sơ sinh nhận ra giọng mẹ, nên trò chuyện với thai nhi là việc tốt cho sự gắn bó. Nhưng việc gọi một cái tên cụ thể không làm tăng trí thông minh của trẻ.
Bao lâu thì bé nhận ra tên của mình?
Theo các nghiên cứu về nhận thức ngôn ngữ của trẻ, khoảng bốn tới sáu tháng tuổi trẻ bắt đầu phản ứng khác với âm tên mình so với các từ khác. Vì vậy đổi tên gọi trong vài tuần đầu sau sinh không làm bé bối rối.
Đã đặt tên trong thai kỳ nhưng gặp con lại muốn đổi thì sao?
Rất nhiều cha mẹ trải qua điều này. Nếu chưa đăng ký khai sinh, cứ đổi. Nếu tên cũ đã được người thân quen gọi, có thể giữ làm tên ở nhà. Quan trọng là cả cha và mẹ cùng đồng ý với tên mới.
Sinh đôi thì nên chuẩn bị tên thế nào?
Nên chuẩn bị danh sách cho mọi khả năng giới tính và nghĩ trước cách hai tên đi với nhau: cùng chữ đệm, cùng chủ đề nghĩa, hay hoàn toàn độc lập. Tránh hai tên chỉ khác một dấu, vì người ngoài sẽ gọi nhầm suốt nhiều năm.