Đặt tên con theo một người nổi tiếng hay một nhân vật yêu thích là cách lấy cảm hứng phổ biến, nhưng cha mẹ nên tự hỏi một câu trước khi chọn: nếu không ai biết tới người đó, cái tên này có còn hay không? Tên đứng vững được một mình thì an toàn; tên chỉ hay nhờ ánh hào quang của người khác thì dễ phai khi trào lưu qua đi, hoặc thành gánh nặng nếu người đó gặp tai tiếng.
Bài phân biệt ba nguồn cảm hứng có rủi ro khác nhau, gồm danh nhân lịch sử, người nổi tiếng đương thời và nhân vật hư cấu, chỉ ra những cái bẫy hay gặp, và gợi ý cách lấy cảm hứng mà con vẫn có một cái tên của riêng mình.
Vì sao tên người nổi tiếng hấp dẫn cha mẹ
Một cái tên gắn với người mình ngưỡng mộ mang sẵn một câu chuyện, một hình mẫu. Cha mẹ yêu một nhà văn, một vận động viên, một nhân vật đã đi cùng tuổi trẻ của họ thường muốn gửi chút tình cảm ấy vào con. Cái tên cũng có sẵn “bằng chứng” rằng nó nghe hay, vì đã được nghe nhiều lần.
Ảnh hưởng của văn hoá đại chúng lên tên trẻ em được ghi nhận rõ ở những nước có thống kê tên khai sinh công khai. Dữ liệu tên khai sinh ở Mỹ cho thấy nhiều cái tên tăng vọt trong vài năm sau khi một bộ phim, một bộ truyện hay một nhân vật nổi tiếng xuất hiện, rồi giảm dần khi trào lưu lắng xuống. Ở Việt Nam không có số liệu tương tự, nhưng ai từng đi học đều nhớ có những năm lớp nào cũng có vài bạn mang tên một nhân vật phim truyền hình đang được yêu thích.
Điều này không xấu. Chỉ cần nhận ra rằng tên theo trào lưu sẽ mang dấu năm sinh của con: người ta nghe tên là đoán được con sinh vào khoảng nào, và tên đó có thể nghe “cũ” nhanh hơn những tên không gắn với thời điểm.
Một lý do nữa ít được nói ra: chọn tên theo người nổi tiếng giúp cha mẹ đỡ phải tự quyết. Khi phân vân giữa quá nhiều lựa chọn, một cái tên đã được “xác nhận” bởi đám đông có sức hút như một lối tắt. Biết điều đó, cha mẹ có thể dừng lại tự hỏi mình thích cái tên, hay thích cảm giác an toàn mà nó mang lại.
Ba nguồn cảm hứng, ba mức rủi ro
Không phải mọi nguồn cảm hứng đều giống nhau. Bảng dưới đây so sánh ba nguồn hay gặp nhất:
| Nguồn cảm hứng | Điều được | Rủi ro chính | Cách giảm rủi ro |
|---|---|---|---|
| Danh nhân lịch sử | Hình mẫu đã được thời gian kiểm chứng, ít biến động | Trùng nguyên họ tên dễ bị đùa, có gia đình coi là thiếu tôn kính | Lấy một chữ hoặc ý nghĩa, không lấy nguyên họ tên |
| Người nổi tiếng đương thời | Gần gũi, gắn với kỷ niệm của cha mẹ | Người đó có thể gặp tai tiếng; trào lưu qua nhanh | Chờ một thời gian, chọn tên tự đứng được |
| Nhân vật hư cấu | Câu chuyện đẹp, không lo đời tư bị bóc | Số phận nhân vật có thể buồn; tên có thể khó đọc theo tiếng Việt | Đọc lại toàn bộ tác phẩm, kiểm cách viết |
Nhìn chung, rủi ro tăng theo mức độ “còn đang diễn ra” của nguồn cảm hứng. Một danh nhân đã khuất từ vài thế kỷ khó có thể làm con xấu hổ; một người đang nổi tiếng thì đời tư và sự nghiệp còn ở phía trước, không ai đoán được.
Người nổi tiếng đương thời: khi hào quang đổi chiều
Cái bẫy lớn nhất của việc đặt tên theo người đang nổi tiếng là cha mẹ không kiểm soát được những gì người đó làm sau này. Một ca sĩ, một cầu thủ, một người có ảnh hưởng trên mạng hôm nay được yêu mến, vài năm sau có thể dính bê bối. Khi đó đứa trẻ mang tên của họ, nhất là nếu trùng cả họ lẫn tên, sẽ bị nhắc tới chuyện đó ở trường, trên mạng, suốt một thời gian dài.
Cái bẫy thứ hai nhẹ hơn nhưng phổ biến hơn: trào lưu qua đi. Tên gắn chặt với một người nổi tiếng thường nghe rất “thời thượng” lúc đặt, rồi trở nên lỗi thời khi người đó không còn được nhắc tới. Con lớn lên mang một cái tên mà bạn bè cùng tuổi đều hiểu nó từ đâu ra, và đôi khi không thích điều đó.
Cách giảm rủi ro đơn giản nhất là chờ. Nếu sau một hai năm, khi con đã chào đời và cảm xúc ban đầu lắng xuống, cha mẹ vẫn thấy tên đó hay, đó thường là dấu hiệu tên đứng vững được. Nếu sức hút của tên chỉ đến từ người nổi tiếng, nó sẽ tự phai.
Danh nhân lịch sử: hình mẫu vững nhưng có điều cần ý tứ
Đặt tên con theo danh nhân là cách gửi gắm một hình mẫu đã được thời gian kiểm chứng. Người Việt có rất nhiều chữ gắn với những con người như vậy, và cha mẹ có thể chọn một chữ trong tên, tên hiệu hay một phẩm chất gắn với người đó, như sự học rộng, lòng nhân hậu, chí bền bỉ.
Điều cần ý tứ là đừng lấy nguyên họ tên. Một đứa trẻ trùng nguyên họ tên một danh nhân sẽ nghe đi nghe lại cùng một câu đùa từ thầy cô, bạn bè, và có thể cảm thấy áp lực phải xứng với cái tên. Một số gia đình còn coi việc lấy nguyên tên một bậc tiền nhân được tôn kính là thiếu lễ, tương tự lệ kiêng huý trong nhà.
Cũng nên tránh đặt tên theo nhân vật lịch sử còn gây tranh cãi, vì cách nhìn về họ có thể khác nhau giữa các gia đình, các vùng, các thế hệ. Mục đích của cái tên là cho con một chỗ dựa, không phải một đề tài tranh luận.
Nhân vật hư cấu: đọc hết câu chuyện trước khi chọn
Nhân vật trong tiểu thuyết, truyện tranh, phim ảnh có ưu điểm là đời tư không bị phanh phui, nhưng có một rủi ro riêng: số phận của nhân vật. Nhiều cha mẹ chọn tên một nhân vật vì yêu những trang đầu, mà quên rằng ở cuối truyện nhân vật đó có kết cục buồn, hoặc làm những việc đáng chê trách. Con lớn lên đọc lại tác phẩm sẽ có cảm xúc riêng về điều đó.
Trong văn hoá Việt, ví dụ hay được nhắc là tên Kiều. Một số gia đình ngại đặt tên con là Kiều vì liên tưởng tới số phận long đong của Thuý Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du. Đây là liên tưởng văn hoá, không có căn cứ gì cho thấy tên ảnh hưởng tới đời người, và chữ Kiều (嬌) tự nó có nghĩa là xinh đẹp, mềm mại. Nhưng nó cho thấy một điều thật: cái tên mang theo những câu chuyện mà xã hội gắn cho nó, và cha mẹ nên biết trước.
Với nhân vật từ tác phẩm nước ngoài, cần thêm một bước: kiểm xem tên có viết và đọc được theo tiếng Việt không. Tên giữ nguyên cách viết nước ngoài, có chữ cái ngoài bảng chữ cái tiếng Việt, có thể gặp vướng khi đăng ký khai sinh; chuyện này có bài riêng về tên trên giấy tờ.
Lấy cảm hứng cho khéo: những cách cha mẹ hay dùng
Không cần từ bỏ nguồn cảm hứng, chỉ cần dùng nó theo cách để cái tên vẫn là của con:
- Lấy phẩm chất thay vì lấy tên: yêu sự kiên trì của một vận động viên thì chọn chữ Kiên (堅, bền chắc), Nhẫn (忍, nhẫn nại) thay vì tên người đó.
- Lấy một chữ, không lấy cả cụm: dùng một chữ trong tên làm chữ đệm hoặc tên chính, ghép với chữ khác của riêng gia đình.
- Dùng làm tên ở nhà: tên thân mật theo nhân vật yêu thích có thể vui trong những năm đầu, còn tên khai sinh chọn theo tiêu chí lâu dài.
- Làm phép thử “không ai biết”: đọc tên cho một người không biết người nổi tiếng kia. Nếu họ vẫn thấy tên hay, tên đứng được một mình.
- Kiểm trùng nguyên họ tên trên công cụ tìm kiếm, để biết con sẽ “chia tên” với ai.
- Viết lại vì sao chọn: kể cho con nghe người hay nhân vật đã truyền cảm hứng, và vì sao cha mẹ chỉ lấy một phần.
Những cách này giữ lại phần quý nhất của nguồn cảm hứng, tức điều cha mẹ ngưỡng mộ, mà bỏ đi phần rủi ro nhất, tức sự gắn chặt vào một con người cụ thể. Đứa trẻ sẽ có một cái tên mang dấu ấn của điều cha mẹ trân trọng, nhưng không phải sống trong cái bóng của ai.
Khi con lớn và hỏi vì sao mình mang tên ấy
Một đứa trẻ mang tên một người nổi tiếng sớm hay muộn cũng biết điều đó, thường là từ bạn bè trước khi từ cha mẹ. Tốt hơn là cha mẹ kể trước, và kể theo cách nhấn vào điều cha mẹ ngưỡng mộ chứ không nhấn vào con người cụ thể: “bố mẹ đặt tên con như vậy vì ngày đó bố mẹ rất thích cách cô ấy kiên trì tập luyện”. Cách kể này cho con giữ phần giá trị mà không phải gánh kỳ vọng trở thành người kia.
Áp lực phải xứng với cái tên là điều nhiều người mang tên danh nhân kể lại khi lớn. Lời đùa “tên to thế mà học kém” nghe qua thì nhỏ, nhưng lặp lại nhiều năm có thể khiến trẻ khó chịu với chính cái tên. Cha mẹ nên để ý những dấu hiệu đó và nhắc con rằng tên là lời gửi gắm, không phải bản hợp đồng.
Nếu người nổi tiếng kia sau này gặp tai tiếng, câu chuyện của gia đình vẫn đứng được, vì nó gắn với một phẩm chất chứ không gắn với cả con người. Đó là lý do thêm để cha mẹ lấy cảm hứng ở phẩm chất ngay từ đầu.
Khi trùng tên với người nổi tiếng một cách vô tình
Có một tình huống ngược mà nhiều cha mẹ gặp: đặt tên con hoàn toàn không theo ai, rồi vài năm sau xuất hiện một người nổi tiếng trùng tên, thậm chí trùng cả họ tên. Không ai đoán trước được điều này, và nó cho thấy một điều an ủi: mọi cái tên đều có thể trùng với ai đó vào một lúc nào đó.
Nếu người trùng tên được yêu mến, con thường thấy vui. Nếu người đó gặp tai tiếng, con có thể bị trêu một thời gian. Phản ứng tốt nhất của cha mẹ là bình thản: nói với con rằng tên con có trước, mang ý nghĩa riêng của gia đình, và người kia chỉ tình cờ trùng. Trẻ em đọc cảm xúc của cha mẹ rất nhanh; khi cha mẹ không coi đó là chuyện lớn, con cũng ít bận tâm.
Hiếm khi cần nghĩ tới chuyện đổi tên vì lý do này. Trào lưu và tai tiếng đều qua, còn câu chuyện về cái tên mà gia đình kể cho con thì ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tên con trùng nguyên họ tên một ca sĩ nổi tiếng có sao không?
Không vi phạm quy định nào, nhưng con sẽ thường xuyên bị nhắc tới người đó, và nếu người đó gặp tai tiếng thì con chịu ảnh hưởng. Trùng tên riêng thì nhẹ hơn nhiều so với trùng cả họ lẫn tên.
Có nên đặt tên con theo tên một nhân vật phim Hàn hay phim Trung không?
Nếu tên nhân vật là một âm Hán Việt hoặc tiếng Việt có nghĩa rõ, đọc viết được bình thường, thì có thể dùng. Nếu tên là phiên âm tiếng nước ngoài không theo chính tả tiếng Việt, nên cân nhắc vì có thể gặp vướng khi đăng ký khai sinh và con phải đánh vần suốt.
Đặt tên con là Kiều có thật sự không nên không?
Không có căn cứ nào cho thấy tên Kiều mang lại số phận buồn. Đó là liên tưởng văn hoá từ Truyện Kiều. Chữ Kiều (嬌) có nghĩa xinh đẹp, mềm mại. Nếu gia đình không bận tâm liên tưởng ấy, đây là một tên đẹp.
Tên theo trào lưu có làm con khó xin việc sau này không?
Không có bằng chứng cho điều đó. Tên theo trào lưu chủ yếu làm người khác đoán được con sinh khoảng năm nào. Điều đáng cân nhắc hơn là tên có nghe nghiêm túc khi con trưởng thành, và có dễ đọc, dễ viết không.
Người nổi tiếng mà con mang tên gặp bê bối thì nên làm gì?
Thường không cần đổi tên, vì trùng tên riêng là chuyện phổ biến và mọi người sẽ quên dần. Nếu con bị trêu, nói chuyện với con và với giáo viên. Chỉ cân nhắc thủ tục đổi tên khi con thật sự chịu ảnh hưởng nặng và chính con muốn đổi.
Có nên hỏi ý người nổi tiếng trước khi đặt tên con theo họ không?
Không cần, vì tên riêng không thuộc quyền của ai. Nếu là người quen của gia đình, như một thầy thuốc, một thầy giáo có tiếng trong vùng, báo cho họ biết là một cử chỉ tình cảm, thường được đón nhận vui vẻ.