Kiêng huý là tục tránh gọi, viết hoặc dùng lại tên của người bề trên, và khi đặt tên con, phần còn sống mạnh nhất của tục này là không đặt tên con trùng tên ông bà, cha mẹ và những người lớn trong họ, kể cả người đã khuất. Người Việt kiêng theo âm chứ không chỉ theo chữ, nên một chữ đồng âm khác nghĩa thường vẫn bị coi là trùng.
Muốn tưởng nhớ ông bà qua tên cháu mà không phạm huý, cách quen thuộc là chọn một chữ có liên hệ về nghĩa, thay vì lấy lại nguyên tên. Bài giải thích gốc gác của tục kiêng huý, những dấu vết nó để lại trong tiếng Việt, vì sao nhiều nền văn hoá khác làm ngược lại, cách lập danh sách tên cần tránh và năm cách gửi tên người thân vào tên con.
Kiêng huý là gì, còn lại gì hôm nay
Chữ “huý” chỉ tên thật của một người, nhất là người bề trên. Trong xã hội Việt Nam và nhiều nước chịu ảnh hưởng văn hoá Hán trước đây, tên thật của vua chúa (quốc huý) không được dùng trong văn bản và lời nói thường ngày; tên thật của ông bà, cha mẹ, tổ tiên trong một nhà (gia huý) cũng được con cháu tránh gọi thẳng. Gọi thẳng tên người trên bị coi là thiếu lễ.
Quốc huý đã hết hiệu lực từ lâu cùng với chế độ quân chủ. Gia huý thì vẫn sống, nhưng nhẹ đi nhiều. Ngày nay ít ai còn tránh dùng một chữ trong lời nói chỉ vì nó trùng tên ông nội, nhưng phần lớn gia đình vẫn giữ điều cốt lõi: không đặt tên con cháu trùng tên người bề trên trong họ. Nhiều nơi còn giữ thói quen gọi người lớn theo tên con cả hoặc theo thứ bậc, như cách gọi “bố cháu Hoa”, “anh Hai”, “chị Ba”, một phần cũng xuất phát từ ý tránh gọi thẳng tên.
Điều đáng lưu ý là người Việt kiêng theo âm. Ông tên Sơn (山, núi) thì một đứa cháu tên Sơn viết bằng chữ khác vẫn là trùng tên ông khi gọi lên. Vì vậy tìm một chữ đồng âm khác nghĩa không phải là cách lách được lệ.
Dấu vết kiêng huý còn trong tiếng Việt
Tục kiêng huý thời phong kiến để lại dấu vết trong chính ngôn ngữ, và nhiều dấu vết vẫn được dùng tới hôm nay. Ví dụ hay được nhắc nhất là họ Hoàng ở Nam Bộ thường đọc và viết thành Huỳnh, được giải thích là do kiêng tên chúa Nguyễn Hoàng. Một ví dụ khác là chữ “thời” dùng thay “thì” trong nhiều từ, như “thời gian”, “thời tiết”, thường được giải thích là do kiêng tên vua Tự Đức. Những giải thích này phổ biến trong sách ngôn ngữ học và văn hoá, dù chi tiết từng trường hợp vẫn có chỗ được các nhà nghiên cứu bàn thêm.
Ở phạm vi gia đình, dấu vết rõ nhất là những cặp tên đổi âm. Có gia đình gọi chệch một chữ trong lời nói hằng ngày vì chữ đó trùng tên một cụ đời trước, và con cháu lớn lên quen cách nói ấy mà không biết lý do. Nếu trong nhà bạn có những cách nói khác thường như vậy, rất có thể đó là gia huý, và là manh mối tốt khi lập danh sách tên cần tránh.
Biết những dấu vết này giúp cha mẹ hiểu kiêng huý không phải là mê tín về điềm lành dữ, mà là một phép lịch sự đã ăn sâu vào tiếng nói. Nó nói về cách con cháu đối xử với người đi trước.
Vì sao nhiều nền văn hoá khác làm ngược lại
Ở nhiều nước châu Âu và châu Mỹ, đặt tên con theo tên ông bà, cha mẹ là cách tôn vinh. Có những dòng họ truyền một cái tên qua nhiều đời, phân biệt bằng hậu tố như Junior hay số thứ tự. Ở một số nước châu Âu, từng có tập quán đặt tên con trai đầu theo ông nội, con gái đầu theo bà ngoại. Với họ, tên trùng là sợi dây nối các thế hệ.
Cũng có những cộng đồng đứng giữa. Trong truyền thống của nhiều gia đình Do Thái gốc Đông Âu, trẻ được đặt tên để tưởng nhớ người thân đã mất nhưng tránh đặt theo tên người thân còn sống. Một số cộng đồng khác lại dùng chữ đầu tên của người thân thay vì cả tên.
Đặt cạnh nhau, có thể thấy các nền văn hoá cùng một mục đích là bày tỏ sự kính trọng với người đi trước, chỉ khác hình thức: bên giữ tên lại để nhắc, bên tránh tên đi để kính. Nhận ra điều này giúp các gia đình đa văn hoá dễ tìm cách dung hoà, chẳng hạn tên khai sinh tiếng Việt không trùng tên ông bà, còn tên tiếng nước ngoài của con mang tên một người thân bên kia.
Lập danh sách tên cần tránh trong gia đình
Danh sách này nên làm trước khi bắt đầu chọn tên, để khỏi phải bỏ một cái tên đã thích. Các bước:
- Hỏi người lớn tuổi nhất còn minh mẫn ở cả bên nội và bên ngoại về tên của ba đời trở lên: cụ, ông bà, các anh chị em của ông bà.
- Bổ sung tên cha mẹ, cô dì chú bác, kể cả người đã mất sớm mà gia đình vẫn cúng giỗ.
- Mở gia phả, sổ giỗ, bia mộ nếu gia đình còn giữ. Đây là nơi hay có tên mà người trẻ không biết.
- Hỏi thêm về những người lớn được kính trọng trong họ hoặc trong làng, nếu gia đình còn gắn bó với quê.
- Ghi lại cả những cách nói chệch trong nhà, vì chúng có thể là gia huý.
- Đối chiếu từng tên định đặt theo âm, không chỉ theo chữ.
Danh sách này còn có giá trị lâu dài: nó là một phần lịch sử gia đình mà con cháu sau này có thể muốn biết. Nhiều gia đình nhân dịp có con đầu lòng mới lần đầu ghi lại tên các cụ, và giữ trang giấy đó cùng giấy khai sinh của con.
Năm cách tưởng nhớ người thân mà không trùng tên
Muốn tên con gợi tới ông bà mà vẫn giữ lệ, có thể dùng một trong những cách dưới đây. Ví dụ chỉ để minh hoạ cách nghĩ, không phải danh sách tên đề xuất.
| Cách làm | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chữ cùng trường nghĩa | Ông tên Sơn (山, núi) thì cháu tên Nhạc (岳, núi lớn) hoặc Lâm (林, rừng) | Kiểm chữ mới không trùng âm với ai khác trong họ |
| Chữ cùng nhóm đức tính | Bà tên Hiền (賢) thì cháu tên Thục (淑, hiền thục) hoặc Nhã (雅) | Nói rõ với ông bà ý tưởng để người lớn hiểu |
| Chữ gợi hình ảnh đi kèm | Bà tên Nguyệt (月, trăng) thì cháu tên Hằng (姮, gợi tích Hằng Nga) | Tránh liên tưởng buồn trong tích truyện |
| Quê hương, nghề nghiệp của người thân | Ông làm nghề biển thì cháu tên Hải Đăng, Dương (洋, biển lớn) | Tên vẫn phải tự đứng được khi không biết câu chuyện |
| Câu chuyện thay cho chữ | Đặt tên theo một câu ông hay dạy, như Nhân (仁), Tín (信) | Viết câu chuyện lại cho con đọc khi lớn |
Điểm chung của năm cách là sự liên hệ nằm ở ý nghĩa và câu chuyện, không nằm ở âm. Đó cũng là chỗ khác biệt với cách lấy chữ đồng âm, vốn vẫn bị coi là trùng tên.
Khi hai bên gia đình giữ lệ khác nhau
Không phải gia đình nào cũng giữ kiêng huý như nhau. Có bên nội rất chặt, tránh cả tên các cụ năm sáu đời; có bên ngoại thoải mái, thậm chí thích đặt cháu trùng một chữ với ông để “nối tên”. Khi hai lệ gặp nhau, nguyên tắc dễ được chấp nhận nhất là tránh tên mà bên nào cũng coi là phạm, tức là lấy phần giao chặt hơn. Việc này hiếm khi gây thiệt gì, vì tiếng Việt có rất nhiều chữ đẹp.
Cha mẹ trẻ không giữ lệ cũng nên biết rằng tên con sẽ được gọi trong những dịp có cả họ hàng. Một cái tên trùng tên ông bà có thể làm người lớn khó xử mỗi lần nhắc tới. Hỏi trước một câu là cách tôn trọng không tốn kém gì.
Ngược lại, nếu ông bà muốn chính tên mình được dùng cho cháu, nghĩa là người lớn đã tự gỡ lệ, cha mẹ có thể vui vẻ nhận. Trong trường hợp đó, nên kiểm thêm với các bậc khác trong họ để không ai cảm thấy bị bỏ qua.
Những tình huống khó và cách gỡ
Đại gia đình rất đông, gần như chữ đẹp nào cũng đã có người mang. Đây là chuyện thật ở những dòng họ lớn sống tập trung. Cách gỡ là thu hẹp phạm vi kiêng theo đúng lệ của gia đình mình, thường là người trực hệ và các bậc trên, thay vì mọi người cùng họ trong làng; và dùng tên kép hai chữ, vì một tên kép như Minh Khôi khó trùng nguyên với ai hơn một tên đơn.
Gia đình tái hôn, con có ông bà ở ba bốn phía. Danh sách tên cần tránh dài thêm, nhưng nguyên tắc không đổi: hỏi tất cả các phía, lấy phần chung chặt hơn. Việc hỏi ý cả gia đình mới cũng là một cách cho thấy đứa trẻ được chào đón ở mọi phía.
Con nuôi đã có tên từ trước. Nhiều gia đình nhận con nuôi băn khoăn có nên đổi tên con cho hợp lệ trong nhà. Với trẻ đã lớn, tên là một phần bản thân, đổi tên có thể khiến trẻ mất đi một sợi dây với quá khứ; quy định hiện hành cũng yêu cầu sự đồng ý của con từ đủ chín tuổi khi thay đổi tên. Nếu tên trùng người lớn trong nhà, gia đình có thể dùng tên gọi khác trong những dịp họ hàng mà vẫn giữ tên khai sinh.
Đã đặt tên rồi mới biết trùng một cụ đời xa. Thường không cần đổi. Báo với người trưởng họ, nhiều nhà sẽ coi đó là chuyện vô tình và chấp nhận. Một số gia đình chọn cách gọi đứa trẻ bằng tên kèm chữ đệm trong những buổi giỗ để tránh gọi trùng tiếng.
Kiêng huý trong cách xưng hô: dạy con gọi người lớn
Tục kiêng huý không chỉ dừng ở việc đặt tên. Nó còn sống trong cách trẻ được dạy gọi người lớn: không gọi trống tên ông bà, cô chú, mà gọi theo vai vế kèm tên, như “ông Sơn”, “cô Lan”, hoặc theo thứ, như “bác Hai”, “chú Út”. Ở nhiều vùng, người lớn còn được gọi theo tên con cả của họ. Khi cha mẹ dạy con những cách xưng hô này, con lớn lên tự hiểu vì sao tên người trên trong nhà được đối xử cẩn trọng.
Điều này cũng giúp giải thích cho con khi con hỏi “sao con không được tên giống ông”. Câu trả lời đơn giản là nhà mình giữ tên ông để gọi ông, và đặt cho con một cái tên riêng để gọi con; con có thể kể thêm về chữ được chọn để nhớ tới ông.
Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, nơi gọi thẳng tên người lớn là chuyện bình thường, những cách xưng hô này là một phần tiếng Việt và văn hoá gia đình mà cha mẹ có thể chủ động giữ.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tên con trùng tên ông bà có vi phạm pháp luật không?
Không. Kiêng huý là phong tục, không phải quy định pháp luật. Pháp luật chỉ đặt giới hạn chung về tên như bằng tiếng Việt, không quá dài, phù hợp thuần phong mỹ tục. Việc tránh trùng tên người thân hoàn toàn do gia đình quyết định.
Tên con trùng chữ đệm của ông có tính là phạm huý không?
Thường thì không, vì người ta kiêng tên gọi, tức chữ cuối. Nhiều dòng họ còn dùng chung một chữ đệm qua nhiều đời. Tuy vậy, nếu ông thường được gọi bằng cả tên đệm và tên, nên hỏi ý trong nhà.
Tên cháu trùng tên một cụ đời thứ năm, thứ sáu có cần tránh không?
Tuỳ gia đình. Nhiều nhà chỉ kiêng tới ba đời gần, những đời xa hơn ít ai nhớ. Gia đình còn giữ gia phả và cúng giỗ các cụ thường kiêng xa hơn. Hỏi người trưởng họ là cách nhanh nhất.
Đặt tên con trùng tên cha mẹ vợ hoặc cha mẹ chồng mà không biết thì sao?
Nếu chưa đăng ký khai sinh, đổi tên là đơn giản nhất. Nếu đã đăng ký, nói chuyện thẳng thắn với người lớn; nhiều ông bà sẵn lòng chấp nhận khi biết là vô ý. Thay đổi tên chính thức cần thủ tục theo quy định hiện hành, nên chỉ làm khi gia đình thật sự cần.
Kiêng huý có liên quan tới điềm lành dữ không?
Kiêng huý xuất phát từ lễ nghĩa, tức sự kính trọng với người bề trên, không phải từ niềm tin về điềm lành dữ. Các lời đồn kiểu trùng tên ông bà thì con khó nuôi không có căn cứ; lý do giữ lệ là để tôn trọng gia đình.
Có nên đặt tên con trùng tên thầy cô hay người có ơn với gia đình không?
Không có lệ cấm, và nhiều người coi đó là cách tri ân. Nên hỏi ý người đó trước, vì có người vui, có người ngại. Nếu là người lớn tuổi gặp nhau thường xuyên, cách dùng chữ cùng nghĩa thay vì trùng tên thường dễ chịu hơn cho cả hai bên.