Khi cha mẹ không thống nhất được tên con, cách hiệu quả nhất là tách việc bàn thành hai bước: thống nhất tiêu chí trước, rồi mới bàn tên cụ thể, mỗi người có quyền phủ quyết một số tên nhưng không ai được áp đặt tên mình. Phần lớn bất đồng về tên không nằm ở bản thân cái tên, mà ở những điều chưa nói ra: ai được quyền quyết, bên gia đình nào được ghi dấu, tên gợi ra kỷ niệm gì với mỗi người.
Bài đưa ra một quy trình bàn bạc từng bước, các cách chia phần tên đệm và tên chính mà nhiều gia đình dùng, cách mời ông bà hai bên góp ý mà không thành bỏ phiếu, và những gì nên làm khi vẫn bế tắc lúc sắp đi làm giấy khai sinh.
Vì sao chuyện đặt tên dễ thành căng thẳng
Đặt tên là một trong những quyết định đầu tiên cha mẹ phải làm chung cho con, và là quyết định không chia đôi được. Chọn sữa, chọn nôi, nếu không hợp có thể đổi; tên thì gắn với con cả đời, nên mỗi người đều muốn chắc. Mỗi cái tên lại mang theo những liên tưởng riêng: người mẹ thích tên Ngân vì nhớ một cô giáo tốt bụng, người cha lại nhớ tới một người quen cũ không mấy dễ chịu.
Còn một lớp nữa: gia đình hai bên. Ở nhiều nơi vẫn còn quan niệm việc đặt tên cho cháu là quyền của ông bà nội, hoặc con theo họ cha thì tên nên theo nếp bên nội, chẳng hạn chữ đệm dòng họ. Khi một bên cảm thấy dấu ấn gia đình mình bị bỏ qua, cái tên trở thành nơi thể hiện những va chạm khác đã tích tụ từ trước.
Nhận ra điều này giúp hai người bớt cãi về chữ và bắt đầu nói về điều thật sự quan trọng với mỗi bên. Nhiều cặp phát hiện ra họ không bất đồng về tên mà bất đồng về việc ai được lắng nghe.
Thống nhất tiêu chí trước khi nói tới tên
Thay vì đưa ngay tên mình thích ra bàn, hai người nên ngồi lại trả lời chung vài câu hỏi. Tên Hán Việt hay thuần Việt, hay không quan trọng? Muốn tên phổ biến dễ gọi hay muốn một tên ít gặp? Có cần giữ chữ đệm theo dòng họ không? Có muốn tên gợi tới một người, một nơi, một kỷ niệm nào không? Có những nhóm tên nào một người chắc chắn không muốn, chẳng hạn tên trùng người cũ?
Khi tiêu chí đã chung, nhiều tên tự rơi ra khỏi danh sách mà không ai phải nói “không” với ai. Đây là kỹ thuật quen thuộc trong đàm phán: thống nhất cách đánh giá trước khi đánh giá từng phương án, để cuộc bàn bạc chuyển từ “tên của anh hay tên của em” thành “tên nào khớp nhất với điều cả hai muốn”.
Nên viết tiêu chí ra giấy. Lúc bàn tới tên cụ thể, khi cảm xúc lên, tờ giấy đó là điểm tựa chung để quay về.
Quy trình danh sách riêng và quyền phủ quyết
Đây là cách nhiều cặp dùng để đi từ hai danh sách khác nhau tới một tên cả hai cùng ưng, mà không ai cảm thấy mình thua:
- Mỗi người tự lập danh sách mười đến mười lăm tên khớp tiêu chí chung, làm riêng, không xem của nhau.
- Đổi danh sách cho nhau. Mỗi người được gạch tên trong danh sách người kia, không cần giải thích, nhưng giới hạn số lần, ví dụ tối đa năm tên.
- Tên còn lại trong cả hai danh sách gộp thành danh sách chung. Tên có mặt trong cả hai danh sách ngay từ đầu được ưu tiên.
- Mỗi người chấm riêng từng tên theo ba mức: rất thích, chấp nhận được, không muốn. Giữ những tên không ai chọn “không muốn”.
- Với ba tên còn lại cuối cùng, gọi thử mỗi tên trong vài ngày trước khi quyết.
Quyền phủ quyết có giới hạn là chi tiết quan trọng: nó cho mỗi người cảm giác an toàn rằng sẽ không phải sống với một cái tên mình ghét, nhưng không cho ai chặn mọi đề xuất của người kia. Việc chấm mức độ chỉ là công cụ để hai cha mẹ hiểu nhau, không phải chấm điểm cái tên.
Các cách chia phần mà nhiều gia đình dùng
Một người chọn chữ đệm, một người chọn tên chính. Đây là cách phổ biến nhất. Chẳng hạn bên nội có lệ chữ đệm theo dòng họ thì người cha giữ chữ đệm, người mẹ chọn tên chính. Cần kiểm hai phần ghép lại có đọc xuôi không.
Tên kép, mỗi người một chữ. Với tên chính hai chữ như Bảo Anh, Minh Khang, mỗi người góp một chữ. Cách này đẹp về ý nghĩa nhưng làm họ tên dài thêm, nên xem lại độ dài tổng.
Con đầu một người đặt, con sau người kia đặt. Một số cặp thoả thuận như vậy. Nó giải quyết nhanh bế tắc trước mắt, nhưng chỉ nên dùng khi người đặt tên vẫn chọn trong danh sách mà người kia không phủ quyết.
Một tên trên giấy, một tên ở nhà. Khi một bên rất muốn một tên gọi thân mật, có thể dùng nó làm tên ở nhà, còn tên khai sinh chọn theo tiêu chí chung. Cách này chỉ hợp khi tên ở nhà không làm con xấu hổ khi lớn.
Tên mang dấu ấn bên ngoại theo cách gián tiếp. Con theo họ cha thì bên ngoại có thể góp phần qua ý nghĩa, ví dụ tên gợi quê ngoại, một chữ liên quan tới tên ông bà ngoại mà không trùng huý.
Mời ông bà góp ý mà không biến thành bỏ phiếu
Ông bà thường có những điều giá trị mà cha mẹ trẻ không biết: tên của các cụ đời trước cần tránh, nếp chữ đệm của dòng họ, những tên đã có trong họ hàng xa. Mời ông bà góp ý về những điều đó là cách tôn trọng và cũng rất thực dụng. Câu hỏi tốt là “trong nhà mình có ai tên thế này không”, “nhà mình có lệ chữ đệm gì không”, thay vì “ông bà thấy tên nào hay”.
Nếu ông bà muốn đặt tên, có thể mời ông bà chọn giữa hai ba tên cha mẹ đã chốt, hoặc chọn chữ đệm. Ông bà có vai trò rõ ràng, còn cha mẹ vẫn giữ những tiêu chí cốt lõi. Hai bên nội ngoại cùng muốn thì nên mời cả hai, cùng lúc, để không bên nào cảm thấy bị xếp sau.
Về pháp lý, việc chọn họ và tên cho con thuộc về cha mẹ theo thoả thuận; quy định hiện hành về họ cho phép con mang họ cha hoặc họ mẹ theo thoả thuận của cha mẹ. Ông bà góp ý là phong tục đáng quý, nhưng người ký tờ khai khai sinh là cha hoặc mẹ.
Khi vẫn bế tắc lúc sắp làm giấy khai sinh
Nếu sau tất cả vẫn còn hai tên mà mỗi người nghiêng về một tên, đó thường là dấu hiệu cả hai tên đều tốt. Lúc này điều cần tránh là để một người nhượng bộ trong ấm ức, vì cái tên sẽ nhắc lại cảm giác đó mỗi lần được gọi. Một số cách gỡ: gọi con bằng mỗi tên trong một tuần sau sinh và để cảm giác thực tế quyết định; hỏi ý một người cả hai cùng tin, không phải để người đó chọn mà để nghe lý do; hoặc xem tên nào hợp hơn với chữ đệm đã có.
Thời hạn đăng ký khai sinh theo Luật Hộ tịch là 60 ngày kể từ ngày sinh, đủ để không phải quyết vội ngay tại bệnh viện. Thời hạn có thể thay đổi theo quy định mới, nên kiểm với UBND cấp xã nơi làm thủ tục. Giấy chứng sinh của cơ sở y tế có thể ghi tên dự kiến; tên chính thức là tên trên giấy khai sinh, nên cần ghi nhất quán khi đã chốt để tránh lệch giấy tờ.
Sau khi chốt, nên dành một buổi để hai người cùng viết lại vì sao chọn tên này, mỗi người góp một đoạn. Câu chuyện có tiếng nói của cả cha lẫn mẹ là món quà con sẽ đọc lại khi lớn.
Những câu nên tránh khi bàn tên, và câu thay thế
Tránh: “Tên đó nghe quê lắm.” Câu này chạm vào gốc gác của người kia, nhất là khi tên gợi đúng quê của họ. Thay bằng: “Em lo tên này đi học bị trêu vì…” và nói lý do cụ thể. Một lý do cụ thể thì bàn được, một lời chê chung chung thì chỉ tạo phòng thủ.
Tránh: “Tên của nhà anh lúc nào cũng…” So sánh hai bên gia đình biến chuyện đặt tên thành cuộc thi giữa hai họ. Thay bằng câu nói về đứa con: “Em muốn con có một cái tên mà…”.
Tránh nhắc chuyện cũ không liên quan. Tên gợi tới người yêu cũ hay một người quen khó chịu là lý do chính đáng để phủ quyết, nhưng chỉ cần nói “tên này gợi cho em một người không vui”, không cần kể chi tiết. Quyền phủ quyết không cần giải thích chính là để dùng trong những trường hợp như vậy.
Tránh chốt tên khi đang mệt. Ba tháng cuối thai kỳ và những tuần đầu sau sinh là thời gian cả hai thiếu ngủ. Nhiều cuộc cãi về tên thật ra là cãi vì mệt. Hẹn một buổi riêng, lúc cả hai thảnh thơi, chỉ để bàn tên.
Tránh kéo người khác vào phe mình. Đưa ông bà, bạn bè vào để thêm phiếu cho tên mình thích khiến người kia thấy bị dồn ép. Ý kiến người ngoài chỉ nên dùng để kiểm điều cụ thể như trùng tên, nói lái, cách đọc.
Khi bất đồng là về họ của con, không phải tên
Có những cặp bất đồng không nằm ở tên mà ở họ: người mẹ muốn con mang họ mẹ, hoặc muốn ghép cả họ cha lẫn họ mẹ, trong khi gia đình bên nội muốn giữ nếp con theo họ cha. Về nguyên lý pháp luật dân sự hiện hành, họ của con được xác định theo họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ; không có thoả thuận thì xác định theo tập quán. Nghĩa là cả hai lựa chọn đều hợp pháp, và quyết định thuộc về hai vợ chồng.
Vì chuyện họ chạm vào cảm xúc của cả hai bên gia đình, nên tách nó khỏi chuyện tên và bàn trước. Khi họ đã xong, việc chọn tên thường nhẹ hơn nhiều. Một số gia đình chọn con theo họ cha nhưng dùng họ mẹ làm chữ đệm, một cách dung hoà có cái giá là họ tên dài thêm; chuyện ghép họ cha và họ mẹ có bài riêng trong danh mục họ và tên đệm.
Dù chọn thế nào, nên nói trước với ông bà hai bên bằng một quyết định đã thống nhất, thay vì để mỗi bên nghe một phiên bản.
Câu hỏi thường gặp
Bên nội có quyền đặt tên cho cháu không?
Về pháp lý, việc chọn tên cho con do cha mẹ thoả thuận và một trong hai người đứng tên đi đăng ký khai sinh. Lệ để ông bà nội đặt tên là phong tục ở một số gia đình, đáng được tôn trọng ở mức cùng bàn, nhưng không phải nghĩa vụ.
Một người muốn tên Hán Việt, một người muốn tên thuần Việt thì sao?
Có thể dùng chữ đệm và tên chính để dung hoà, ví dụ chữ đệm Hán Việt và tên chính thuần Việt, hoặc ngược lại. Kiểm kỹ âm khi ghép, vì hai lớp từ ghép lại đôi khi nghe lạ tai.
Có nên để con tự chọn tên khi lớn không?
Trẻ cần có tên ngay để đăng ký khai sinh và làm các giấy tờ đầu đời, nên cha mẹ phải chọn. Pháp luật cho phép thay đổi tên trong một số trường hợp theo quy định, nhưng thủ tục và việc sửa giấy tờ khá phiền. Chọn kỹ ngay từ đầu vẫn là cách tốt nhất.
Đã đặt tên rồi một người hối hận thì làm gì?
Trước hết nói chuyện xem điều gì khiến hối hận: âm, nghĩa, hay cảm giác không được lắng nghe. Nếu là chuyện cảm xúc, cùng viết lại câu chuyện tên con thường giúp. Nếu tên thật sự gây phiền thì tìm hiểu thủ tục thay đổi tên khi con còn nhỏ.
Họ hàng góp ý chê tên đã chọn thì sao?
Lắng nghe xem góp ý có chỉ ra điều cụ thể như trùng tên người trong họ hay nói lái ra chữ xấu không. Nếu có, đó là thông tin đáng cân nhắc. Nếu chỉ là khẩu vị, cảm ơn và giữ quyết định của hai vợ chồng.
Con mang họ mẹ thì có cần sự đồng ý của ông bà nội không?
Theo quy định hiện hành, họ của con được xác định theo thoả thuận của cha mẹ, có thể theo họ cha hoặc họ mẹ. Đây là quyết định của hai vợ chồng. Dù vậy, nói chuyện trước với ông bà hai bên giúp tránh hiểu lầm về sau.