Đổi tên hay đặt tên ở nhà khác cho bé hay quấy khóc là một tục lệ dân gian, không có căn cứ khoa học cho thấy tên gọi làm trẻ khóc nhiều hay ít. Trẻ sơ sinh khóc vì đói, tã bẩn, nóng lạnh, mệt, cần được bế, đầy hơi, và phần lớn trẻ khoẻ mạnh có một giai đoạn khóc nhiều sinh lý, tăng dần trong những tuần đầu rồi giảm dần khi được khoảng ba bốn tháng tuổi.
Gia đình có thể giữ tục đổi tên nếu muốn, vì nó vô hại. Điều quan trọng là tục lệ không được thay cho việc theo dõi và đưa bé đi khám khi có dấu hiệu bất thường. Bài này giải thích vì sao người xưa đổi tên cho trẻ hay khóc, những lý do thật thường gặp, cách dỗ an toàn, và danh sách dấu hiệu cần đưa bé đến cơ sở y tế ngay. Bài chỉ là kiến thức phổ thông, không thay cho việc khám của bác sĩ nhi.
Vì sao người xưa đổi tên khi bé hay khóc
Trong quan niệm dân gian ở nhiều vùng, một đứa trẻ khóc dai dẳng, nhất là khóc về đêm, được cho là "không hợp tên", "tên nặng", hoặc đang bị thứ gì đó quấy. Cách xử lý thường thấy là đổi tên ở nhà sang một tên xấu hơn, mộc mạc hơn, làm lễ "bán khoán" con, treo vật kiêng trước cửa buồng, hay kiêng người lạ vào thăm. Mỗi vùng một cách, nhưng tất cả đều cùng xuất phát từ cảm giác bất lực của người lớn trước tiếng khóc không dứt.
Ta dễ hiểu vì sao tục này tồn tại. Trẻ sơ sinh khóc nhiều nhất vào khoảng vài tuần tuổi, đúng lúc cha mẹ mệt nhất, và cơn khóc thường giảm dần sau đó một hai tháng. Nếu gia đình đổi tên đúng giai đoạn khóc đang lên đỉnh, thì một hai tháng sau, tiếng khóc giảm đi theo diễn tiến tự nhiên, và người ta dễ tin rằng việc đổi tên đã có tác dụng. Đây là một ví dụ điển hình của việc nhầm "xảy ra sau" thành "do cái trước gây ra".
Vì vậy, đổi tên ở nhà cho bé như một nghi thức gia đình thì không có hại gì. Cái có hại là trì hoãn việc khám vì tin rằng bé khóc do tên, hoặc làm theo những tục kèm theo có nguy cơ cho trẻ như đeo dây, vòng quanh cổ khi ngủ, xông khói trong phòng kín, cho uống nước lá không rõ nguồn gốc.
Những lý do thường gặp khiến trẻ nhỏ quấy khóc
Khóc là cách giao tiếp duy nhất của trẻ sơ sinh. Phần lớn các cơn khóc có nguyên nhân đơn giản, có thể kiểm tra lần lượt. Bảng dưới liệt kê theo thứ tự cha mẹ nên nghĩ tới:
| Nguyên nhân | Gợi ý nhận biết | Việc có thể làm |
|---|---|---|
| Đói | Mút tay, rúc tìm vú, chép miệng trước khi khóc to | Cho bú; trẻ sơ sinh cần bú nhiều cữ trong ngày và đêm |
| Tã ướt, bẩn | Khóc khi vừa tè, ị hoặc khi da bị hăm | Thay tã, lau khô, để da thoáng một lúc |
| Nóng hoặc lạnh | Gáy, lưng đẫm mồ hôi hoặc tay chân lạnh, da nổi vân | Chỉnh quần áo, nhiệt độ phòng; sờ gáy và lưng thay vì sờ tay chân |
| Mệt, quá nhiều kích thích | Dụi mắt, quay mặt đi, khóc khi có nhiều người, nhiều tiếng ồn | Đưa bé vào chỗ yên, giảm sáng, giảm người bế chuyền tay |
| Cần được bế, vỗ về | Nín ngay khi được bế, khóc lại khi đặt xuống | Bế áp sát, đung đưa nhẹ; nhu cầu này hoàn toàn bình thường |
| Nuốt hơi, đầy bụng | Khóc sau bú, ưỡn người, bụng hơi căng | Cho bé ợ hơi sau bú, kiểm tra tư thế bú |
| Khó chịu vật lý | Khóc thét đột ngột không rõ lý do | Kiểm tra quần áo cọ xát, nhãn mác, sợi tóc quấn quanh ngón tay, ngón chân |
| Mọc răng | Thường từ khoảng sáu tháng, chảy dãi, gặm đồ | Cho gặm vật mát sạch, đúng an toàn; hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ thuốc bôi nào |
Sợi tóc quấn chặt quanh ngón tay, ngón chân hoặc bộ phận sinh dục của bé là nguyên nhân hiếm nhưng có thật, dễ bị bỏ sót. Khi bé khóc thét không dỗ được, hãy cởi tã, tháo tất và nhìn kỹ từng ngón.
Giai đoạn khóc nhiều sinh lý và khóc dạ đề
Từ những năm 1960, các nghiên cứu theo dõi trẻ khoẻ mạnh, như khảo sát của bác sĩ nhi khoa T. Berry Brazelton, đã ghi nhận một đường cong khá ổn định: thời gian khóc mỗi ngày của trẻ sơ sinh tăng dần trong những tuần đầu, đạt đỉnh vào khoảng sáu tám tuần tuổi, rồi giảm dần khi được ba bốn tháng. Cơn khóc hay dồn vào chiều tối. Nói cách khác, một em bé khóc nhiều hơn ở tuần thứ sáu so với tuần thứ hai thường là đang đi đúng đường cong chung, không phải vì tên gọi hay vì điều gì bất thường.
Khi trẻ khoẻ mạnh, bú tốt, tăng cân bình thường mà vẫn khóc rất nhiều, dân gian gọi là khóc dạ đề, y văn gọi là cơn khóc của trẻ nhũ nhi (colic). Tiêu chí kinh điển do bác sĩ Morris Wessel và cộng sự đưa ra năm 1954 thường được nhớ là "quy tắc số ba": khóc hơn ba giờ một ngày, hơn ba ngày một tuần, kéo dài hơn ba tuần. Các định nghĩa dùng trong y khoa hiện nay đã được điều chỉnh, nhưng ý chung vẫn là những đợt khóc kéo dài, khó dỗ, ở một em bé khoẻ mạnh.
Nguyên nhân khóc dạ đề đến nay vẫn chưa được xác định rõ; các giả thuyết gồm hệ tiêu hoá còn non, hệ thần kinh chưa điều hoà tốt, độ nhạy cảm của từng trẻ. Điều giới y khoa thống nhất là phần lớn trường hợp tự giảm theo tuổi. Tuy nhiên chỉ bác sĩ mới khẳng định được bé thuộc trường hợp này sau khi khám, loại trừ các nguyên nhân khác. Cha mẹ không nên tự kết luận, và không tự cho bé dùng thuốc, men, siro hay chế phẩm truyền miệng khi chưa hỏi bác sĩ.
Dỗ bé an toàn và giữ cho người lớn không kiệt sức
Không có cách dỗ nào hiệu quả với mọi em bé, và một cách hôm nay hiệu quả có thể ngày mai không. Những việc an toàn thường được khuyên:
- Kiểm lần lượt các lý do đơn giản: đói, tã, nóng lạnh, quần áo, ợ hơi. Làm theo thứ tự giúp người lớn bình tĩnh hơn.
- Bế áp sát và đung đưa nhịp nhàng, đi lại chậm trong phòng hoặc ra khoảng sân thoáng. Nhiều bé dịu đi với chuyển động đều.
- Âm thanh đều và nhỏ như tiếng "suỵt" kéo dài, tiếng quạt, tiếng hát ru. Giữ âm lượng vừa phải, không đặt thiết bị phát âm thanh sát tai bé.
- Giảm kích thích: tắt bớt đèn, tránh chuyền tay nhiều người, hạn chế tivi, tiếng ồn.
- Ngủ an toàn: đặt bé nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, không gối, chăn dày hay thú bông trong nôi, không đeo dây, vòng quanh cổ bé khi ngủ.
- Khi người lớn quá mệt hoặc bực: đặt bé nằm ngửa an toàn trong nôi, bước ra ngoài vài phút để thở, gọi người khác trong nhà đổi tay. Để bé khóc một lúc trong nôi an toàn không làm hại bé.
- Tuyệt đối không lắc trẻ dù nhẹ hay chỉ trong một giây bực bội. Lắc mạnh có thể gây tổn thương não nghiêm trọng, thậm chí tử vong; y văn gọi là hội chứng em bé bị lắc.
Mẹ mới sinh khóc theo con, mất ngủ kéo dài, thấy buồn bã, lo âu nặng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay con cần được giúp đỡ ngay. Hãy nói với người thân và đi khám; trầm cảm sau sinh là tình trạng có thể điều trị.
Khi nào phải đưa bé đi khám ngay, không chờ đổi tên hay làm lễ
Danh sách dưới đây là những dấu hiệu cần đưa bé tới cơ sở y tế sớm, có cái phải đi cấp cứu ngay. Đây không phải để tự chẩn đoán; chỉ cần thấy một dấu hiệu là đủ để đi khám:
- Sốt ở trẻ dưới ba tháng tuổi (từ 38 độ C đo ở hậu môn hoặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế), dù bé trông vẫn ổn.
- Tiếng khóc khác hẳn thường ngày: khóc thét cao, khóc yếu, rên rỉ, hoặc khóc không dỗ được kéo dài khác hẳn những ngày trước.
- Bỏ bú, bú rất ít, hoặc ít tã ướt hơn bình thường, môi khô, khóc không có nước mắt.
- Nôn nhiều, nôn vọt, nôn ra dịch màu xanh, hoặc bụng chướng căng.
- Phân có máu hoặc nhầy như mũi, nhất là khi kèm những cơn khóc thét từng đợt, co chân lên bụng.
- Khó thở, thở nhanh, rút lõm ngực, môi hoặc da tím tái.
- Li bì, khó đánh thức, mềm nhũn, hoặc ngược lại kích thích bất thường; co giật; thóp phồng.
- Phát ban kèm sốt, nhất là ban không mất đi khi ấn nhẹ một cốc thuỷ tinh lên.
- Sau một cú ngã, va đập hoặc nghi bé nuốt phải vật lạ.
- Bé khóc nhiều kèm chậm tăng cân, hoặc cha mẹ đơn giản là cảm thấy "có gì đó không ổn". Linh cảm của người chăm bé hằng ngày đáng được coi trọng.
Trường hợp khó thở, tím tái, co giật, li bì hay sau tai nạn, gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất. Với những trường hợp còn lại, đưa bé đi khám nhi trong ngày.
Nếu gia đình vẫn muốn làm theo tục đổi tên
Với nhiều ông bà, đổi tên cho cháu hay khóc là một việc làm của tấm lòng, và cha mẹ trẻ không cần phải phản đối gay gắt. Có thể thoả thuận theo hướng: tục lệ thì cứ làm, việc theo dõi và khám thì vẫn làm song song. Đổi một tên ở nhà mộc mạc không hại gì; tên khai sinh thì không cần và không nên đổi vì lý do này, bởi đổi tên trên giấy tờ là thủ tục pháp lý có điều kiện và kéo theo nhiều giấy tờ khác.
Cần nói rõ với người lớn những thứ đi kèm tục lệ nhưng không an toàn: dây, vòng, túi bùa đeo quanh cổ trẻ khi ngủ có nguy cơ siết cổ hoặc hóc; xông lá, đốt hương trong phòng kín làm không khí nhiều khói, hại đường thở non của trẻ; nước lá, thuốc truyền miệng không rõ thành phần có thể gây ngộ độc. Một cách dung hoà là treo vật kiêng ở cửa phòng thay vì trên người bé.
Cuối cùng, đừng để chuyện tên gọi thành nguồn căng thẳng giữa các thế hệ đúng lúc gia đình mệt nhất. Giai đoạn khóc nhiều rồi sẽ qua. Điều bé cần nhất lúc này là người lớn bình tĩnh, ngủ đủ để chăm bé, và đưa bé đi khám khi có dấu hiệu bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh khóc bao nhiêu là bình thường?
Không có con số chung cho mọi bé. Các nghiên cứu cho thấy thời gian khóc tăng dần trong những tuần đầu, đạt đỉnh khoảng sáu tám tuần tuổi rồi giảm. Điều đáng chú ý không phải tổng số giờ mà là sự thay đổi: bé khóc khác thường, kèm bỏ bú, sốt hay li bì thì cần đi khám.
Khóc dạ đề có phải do bé "nặng vía" hay không hợp tên không?
Không. Khóc dạ đề là cách gọi dân gian cho những đợt khóc kéo dài ở trẻ khoẻ mạnh. Nguyên nhân chưa được hiểu đầy đủ, nhưng các giả thuyết y khoa liên quan tới sự non nớt của hệ tiêu hoá, thần kinh và độ nhạy cảm của trẻ, không liên quan tới tên gọi hay vía người.
Có nên cho bé uống thuốc hay men tiêu hoá để bớt khóc?
Không tự cho bé dùng bất cứ thuốc, men, siro hay chế phẩm nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Trẻ sơ sinh rất nhạy cảm với thuốc, và tiếng khóc có thể che giấu một nguyên nhân cần khám. Hãy đưa bé đi khám nhi để bác sĩ đánh giá và hướng dẫn.
Đổi tên khai sinh cho bé vì bé hay khóc có được không?
Việc thay đổi tên trên giấy tờ phải theo căn cứ và thủ tục pháp luật về hộ tịch, và "bé hay khóc" không phải là lý do được luật nêu. Nếu gia đình muốn làm theo tục, chỉ cần đổi tên ở nhà; tên khai sinh nên giữ nguyên để tránh rắc rối giấy tờ về sau.
Để bé khóc một lúc có làm bé bị tổn thương tâm lý không?
Khi bé đã được kiểm tra các nhu cầu cơ bản và đang nằm an toàn trong nôi, để bé khóc vài phút trong lúc người lớn lấy lại bình tĩnh không gây hại. Việc nguy hiểm hơn nhiều là người lớn kiệt sức, bực bội rồi lắc hoặc xử lý bé thô bạo.
Bé khóc đêm nhiều có phải do người lạ vào thăm không?
Người lạ vào thăm có thể làm bé bị kích thích nhiều hơn trong ngày, ít được ngủ yên, nên tối khóc nhiều hơn; đó là lý do thực tế để hạn chế khách thăm trong những tuần đầu. Ngoài ra, người ốm không nên bế bé vì nguy cơ lây bệnh. Không có căn cứ cho chuyện "vía" người lạ làm bé khóc.