Tên của các công ty lớn trên thế giới ra đời từ năm nguồn chính: tên người sáng lập, chữ Hán có nghĩa, từ cổ Latin và Hy Lạp, một khái niệm hay địa danh mượn từ nơi khác, và tên tự tạo không mang nghĩa. Sony ghép từ chữ Latin "sonus" (âm thanh), Lego rút từ cụm tiếng Đan Mạch "leg godt" (chơi cho vui), Samsung nghĩa là "ba ngôi sao", Toyota xuất phát từ họ Toyoda của gia đình sáng lập, còn Google bắt nguồn từ "googol", tên gọi con số 1 kèm 100 chữ số 0.
Những câu chuyện về tên công ty lan truyền trên mạng thường được thêm thắt, có chuyện hoàn toàn bịa. Bài này chỉ giữ những nguồn gốc đã được chính công ty kể lại hoặc được ghi nhận rộng rãi trong tư liệu công khai, không nhằm quảng bá hay đánh giá doanh nghiệp nào. Phần cuối rút ra những điều người đặt tên công ty ở Việt Nam dùng được.
Vì sao nên đọc tên công ty lớn một cách tỉnh táo
Khi một công ty đã thành công, câu chuyện về tên của nó thường được kể lại như thể mọi thứ đã được tính toán từ đầu. Thực tế, nhiều tên ra đời khá tình cờ, bị đổi vài lần, hoặc được chọn vì lý do thực dụng như dễ phát âm, dễ đăng ký. Đọc tên công ty lớn như một công thức thành công là sai cách: tên không làm nên công ty, mà công ty làm nên ý nghĩa cho tên.
Đọc tỉnh táo nghĩa là tách ba thứ. Một là nguồn gốc thật của tên, theo lời công ty hoặc tư liệu có thể kiểm. Hai là ý nghĩa người ta gán thêm về sau. Ba là lý do thực tế tên đó sống sót. Những bài học có giá trị nằm chủ yếu ở phần thứ ba: vì sao một cái tên đi được qua nhiều ngôn ngữ, nhiều thập kỷ, nhiều ngành hàng.
Cũng nên biết rằng nhiều trang mạng kể nguồn gốc tên công ty theo kiểu viết tắt một khẩu hiệu dài, ví dụ mỗi chữ cái là một chữ đầu của một câu đẹp. Phần lớn các phiên bản đó được đặt ra sau, gọi là từ viết tắt ngược, và không phải nguồn gốc thật. Khi kể lại cho nhân viên hay khách hàng về một tên nổi tiếng, nên dựa vào lời của chính công ty hoặc tư liệu lịch sử, không dựa vào những bài chia sẻ không có nguồn.
Một lưu ý khác: các tên dưới đây đều thuộc về chủ sở hữu của chúng và được bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu ở nhiều nước. Nhắc đến ở đây chỉ là tư liệu về ngôn ngữ và lịch sử đặt tên.
Tên lấy từ người sáng lập và gia đình
Đây là nguồn tên phổ biến nhất, ở phương Tây lẫn châu Á, và cũng là kiểu tên phổ biến nhất ở Việt Nam. Điều thú vị nằm ở chỗ các công ty đã xử lý tên người như thế nào:
- Toyota: gia đình sáng lập mang họ Toyoda (viết bằng hai chữ Hán đọc theo âm Hán Việt là "phong điền", nghĩa là ruộng tốt tươi). Khi lập công ty ô tô, tên được đổi thành Toyota. Theo tư liệu của chính hãng, cách đọc mới trong trẻo, dễ nghe hơn, và khi viết bằng chữ katakana thì cần tám nét, con số được xem là may mắn trong văn hoá Nhật. Việc đổi một âm cũng tách tên doanh nghiệp khỏi tên gia đình.
- Honda và Ford: giữ nguyên họ người sáng lập, Soichiro Honda và Henry Ford. Kiểu tên này không cần giải thích, gắn trách nhiệm cá nhân của người sáng lập với sản phẩm.
- Adidas: ghép từ biệt danh "Adi" và ba chữ đầu họ Dassler của người sáng lập Adolf Dassler. Tên người được rút gọn thành một từ mới, dễ đọc ở nhiều ngôn ngữ.
- IKEA: viết tắt từ tên người sáng lập Ingvar Kamprad, tên trang trại Elmtaryd và tên làng Agunnaryd ở Thuỵ Điển nơi ông lớn lên. Bốn chữ cái mang theo cả người lẫn quê.
- Audi: người sáng lập August Horch đã dùng họ mình cho một công ty trước đó. Khi lập công ty mới, ông không được dùng lại họ của mình làm tên, nên chọn chữ "audi", dạng mệnh lệnh của động từ Latin nghĩa là "hãy nghe", tương ứng với nghĩa "horch" trong tiếng Đức.
Chuyện của Audi đáng để người đặt tên công ty ở Việt Nam ghi nhớ: tên mang họ người sáng lập gắn chặt với một pháp nhân, và khi người đó rời đi hay lập công ty khác, quyền dùng tên trở thành vấn đề pháp lý thật sự.
Tên gốc chữ Hán: đọc được bằng âm Hán Việt
Một số tên công ty Nhật Bản và Hàn Quốc là từ gốc Hán, nên người Việt đọc âm Hán Việt là hiểu ngay nghĩa. Bảng dưới chỉ gồm những trường hợp có chữ Hán và nghĩa được ghi nhận rõ ràng.
| Tên | Âm Hán Việt | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Samsung | Tam Tinh | Ba ngôi sao | Người sáng lập chọn hình ảnh con số ba gợi sự lớn mạnh, ngôi sao gợi sự trường tồn, theo lời kể của chính tập đoàn |
| Mitsubishi | Tam Lăng | Ba quả ấu, cũng chỉ hình thoi | Ghép "mitsu" (ba) và "hishi" (củ ấu, hình thoi), khớp với biểu tượng ba hình thoi của công ty |
| Hyundai | Hiện Đại | Hiện đại, thời nay | Cùng một từ gốc Hán với chữ "hiện đại" trong tiếng Việt |
| Daewoo | Đại Vũ | Vũ trụ lớn | Chữ "Woo" cũng trùng với một chữ trong tên người sáng lập |
| Toyota (gốc Toyoda) | Phong Điền | Ruộng tốt tươi | Tên gốc là họ của gia đình sáng lập |
Điều thú vị là các tên này vẫn đi được ra thế giới dù hầu hết người nước ngoài không biết nghĩa. Âm ngắn, hai đến ba âm tiết, phát âm được bằng nhiều ngôn ngữ, quan trọng hơn ý nghĩa gốc. Với doanh nghiệp Việt chọn tên Hán Việt, đây là gợi ý tốt: nghĩa đẹp là điểm cộng cho khách trong nước, nhưng hình thức âm thanh mới quyết định tên có ra được nước ngoài hay không.
Tên mượn từ Latin, Hy Lạp và các ngôn ngữ khác
Nhóm thứ ba mượn một từ có sẵn, thường từ ngôn ngữ cổ, để mang theo một hình ảnh mà không bị bó vào nghĩa thông dụng:
- Sony: công ty ban đầu có tên tiếng Nhật dài, tạm dịch là Công ty Kỹ thuật Viễn thông Tokyo. Những người sáng lập muốn một tên ngắn, đọc được ở mọi nơi, nên ghép từ Latin "sonus" (âm thanh) với từ lóng tiếng Anh "sonny" (cậu bé, chỉ những người trẻ năng động), rồi rút thành Sony.
- Lego: rút từ cụm tiếng Đan Mạch "leg godt", nghĩa là "chơi cho vui, chơi cho tốt". Về sau người ta còn nhận ra trong tiếng Latin, "lego" có thể hiểu là "ta ghép lại", một sự trùng hợp mà chính công ty kể lại.
- Volvo: động từ Latin chia ở ngôi thứ nhất, nghĩa là "ta lăn". Tên này ban đầu được dùng cho một dòng vòng bi, sản phẩm lăn tròn, trước khi thành tên hãng xe.
- Nike: tên nữ thần chiến thắng trong thần thoại Hy Lạp. Một từ hai âm tiết, dễ đọc, mang hình ảnh rõ ràng với ngành thể thao.
- Volkswagen: tiếng Đức nghĩa là "xe của nhân dân", một tên mô tả thẳng mục đích sản phẩm lúc ra đời.
Cái lợi của tên mượn từ cổ là người nghe cảm thấy có ý nghĩa mà không bị gắn với một sản phẩm cụ thể. Cái giá là phải kiểm kỹ nghĩa ở các ngôn ngữ hiện đại, vì một từ cổ đẹp có thể là từ lóng không hay ở nơi khác.
Tên từ khái niệm, văn học, địa danh và tên tự tạo
Google. Tên bắt nguồn từ "googol", thuật ngữ toán học chỉ số 1 theo sau là 100 chữ số 0, gợi ý tưởng sắp xếp một lượng thông tin khổng lồ. Theo các tư liệu được kể lại nhiều lần, cách viết "Google" khác với từ gốc. Bài học: tên lấy từ một khái niệm có thể vẫn hiệu quả khi viết khác đi, miễn dễ đọc và có thể đăng ký.
Starbucks. Lấy cảm hứng từ Starbuck, tên một nhân vật trong tiểu thuyết Moby-Dick của Herman Melville. Tên văn học mang theo không khí của tác phẩm, ở đây là biển cả và những chuyến đi xa, gắn với hình ảnh cà phê từ khắp nơi.
Amazon và Nokia. Amazon mượn tên con sông lớn của Nam Mỹ, gợi quy mô. Nokia mang tên một thị trấn ở Phần Lan nơi công ty có cơ sở thời kỳ đầu. Tên địa danh có thể vượt khỏi địa phương nếu công ty đủ lớn; nhưng phần lớn doanh nghiệp nhỏ nên nhớ điều ngược lại: tên địa danh sẽ được hiểu là địa phương.
Kodak. Người sáng lập George Eastman được ghi nhận là rất thích chữ K vì nó mạnh và dứt khoát, và muốn một tên ngắn, khó đọc sai, không mang nghĩa sẵn ở ngôn ngữ nào. Kodak là tên tự tạo hoàn toàn.
Häagen-Dazs. Tên được những người sáng lập ở New York tạo ra để nghe giống tiếng Bắc Âu, dù không mang nghĩa trong ngôn ngữ nào. Đây là ví dụ về tên tự tạo nhằm gợi một cảm giác xuất xứ, một cách làm cần cân nhắc kỹ vì ranh giới với việc gây hiểu lầm về nguồn gốc hàng hoá khá mỏng.
Bài học cho người đặt tên công ty ở Việt Nam
Gom lại, có thể rút ra một số điều dùng được ngay, kèm cảnh báo khi áp dụng trong bối cảnh Việt Nam:
| Điều học được | Ví dụ trong bài | Áp dụng ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Đổi tên dài thành tên ngắn khi muốn đi xa | Sony, Toyota | Tên riêng hai đến ba âm tiết, đọc được khi bỏ dấu |
| Tên người cần tính đến lúc người đó rời đi | Audi | Thống nhất trước giữa các thành viên khi dùng tên một người |
| Nghĩa đẹp chỉ là điểm cộng, âm thanh mới đi được xa | Samsung, Hyundai | Tên Hán Việt nên kiểm cách đọc không dấu và cách người nước ngoài phát âm |
| Tên tự tạo dễ đăng ký nhưng tốn công gây dựng | Kodak | Phù hợp khi có ngân sách và thời gian xây dựng nhận biết |
| Tên gợi xuất xứ phải đúng sự thật | Häagen-Dazs | Không dùng tên gây hiểu lầm về nguồn gốc hàng hoá; pháp luật về nhãn hàng hoá và cạnh tranh có quy định riêng |
Cuối cùng, mọi câu chuyện ở trên đều được kể lại sau khi các công ty đã thành công. Chúng không chứng minh cách đặt tên nào dẫn đến thành công. Chúng chỉ cho thấy những cái tên đã sống được qua thời gian thường có chung vài đặc điểm thực dụng: ngắn, dễ đọc ở nhiều ngôn ngữ, không bó vào một sản phẩm, và có thể bảo hộ.
Câu hỏi thường gặp
Có phải tên Samsung được chọn vì hợp mệnh người sáng lập không?
Theo lời kể chính thức của tập đoàn, ý nghĩa "ba ngôi sao" gắn với mong muốn công ty lớn mạnh và trường tồn. Không có tư liệu đáng tin nào cho thấy tên được chọn theo cách xem mệnh, nên các câu chuyện kiểu đó nên được đọc như lời đồn.
Câu chuyện Pepsi đặt tên theo bệnh khó tiêu có thật không?
Đây là giải thích hay được nhắc, liên quan đến từ chỉ chứng khó tiêu và enzyme pepsin, nhưng mức độ chắc chắn của các phiên bản kể lại không đồng đều. Vì không đủ chắc, bài này không đưa Pepsi vào danh sách chính.
Doanh nghiệp Việt có nên đặt tên công ty bằng tiếng Latin như các hãng lớn không?
Có thể, nếu tên ngắn, dễ đọc với khách Việt và không trùng nghĩa xấu. Nhưng phần lớn khách trong nước không hiểu Latin, nên lợi thế về nghĩa gần như không có; tên chỉ còn lợi thế về âm thanh và khả năng đăng ký.
Vì sao nhiều công ty Nhật đặt tên theo họ người sáng lập?
Tên theo họ gia đình là truyền thống lâu đời ở nhiều nước, gắn uy tín cá nhân với sản phẩm. Ở Nhật, các công ty như Honda, Suzuki, Yamaha đều mang họ hoặc tên người sáng lập. Điều này tương tự cách nhiều cơ sở kinh doanh ở Việt Nam lấy tên chủ.
Tên công ty lớn có thường đổi nhiều lần trước khi thành tên hiện nay không?
Khá thường gặp. Sony, Toyota là những ví dụ đổi từ tên ban đầu dài hoặc mang họ gia đình sang tên ngắn hơn. Đây là bằng chứng rằng tên đầu tiên không cần hoàn hảo; điều quan trọng là đổi sớm, khi chi phí đổi còn thấp.
Có nên đặt tên công ty giống tên công ty lớn để được chú ý không?
Không nên. Tên giống hoặc gần giống nhãn hiệu nổi tiếng có rủi ro pháp lý cao, có thể bị từ chối khi đăng ký hoặc bị buộc đổi tên sau này, và làm khách nghĩ bạn đang dựa hơi. Học cách những công ty đó chọn tên, không học bản thân cái tên.