Nhờ người đặt tên con theo ngũ hành, bản mệnh là một tập quán văn hoá được nhiều gia đình Việt giữ, và cha mẹ hoàn toàn có thể làm theo mà vẫn giữ quyền chọn tên cuối cùng. Điều cần nhớ: đây là quan niệm dân gian, không có bằng chứng khoa học rằng tên chọn theo ngũ hành làm con khoẻ hơn, giỏi hơn hay may mắn hơn; và không có cái tên đặt đúng luật, có nghĩa đẹp nào lại "hại" đứa trẻ. Vì vậy cách nhờ khôn ngoan là coi kết quả như một lớp tham khảo, chuẩn bị sẵn tiêu chí của mình, hỏi rõ người xem làm gì và trả cho cái gì, và dừng lại nếu bị doạ hay bị ép mua thêm.
Bài này không cổ vũ cũng không chê bai tập quán. Nó viết cho cha mẹ đang được ông bà, họ hàng gợi ý "đưa thầy xem tên cho cháu", hoặc tự muốn làm cho yên lòng, và muốn làm việc đó một cách tỉnh táo.
Người xem tên theo ngũ hành thường làm những gì
Cách làm khác nhau giữa người này với người khác, nhưng có một khung chung. Người xem hỏi năm, tháng, ngày, giờ sinh của bé (theo âm lịch hoặc quy từ dương lịch sang). Từ đó họ xác định bé thuộc "mệnh" nào trong năm hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ, và theo một số cách tính, xem hành nào "thiếu" hay "vượng". Sau đó họ chọn những chữ Hán Việt mà ý nghĩa hoặc bộ thủ gắn với hành được cho là "bổ trợ": chẳng hạn chữ có bộ Thuỷ cho hành Thuỷ, chữ chỉ cây cối cho hành Mộc. Một số người còn tính số nét của chữ Hán trong họ tên theo một hệ thống riêng.
Kết quả thường là một danh sách vài tên kèm lời giải thích về nghĩa chữ và sự "hợp" với mệnh của bé. Người làm kỹ còn xem tên có hợp với tên cha mẹ, anh chị theo quan hệ tương sinh, tương khắc của ngũ hành hay không.
Một điều cha mẹ nên biết: vì có nhiều trường phái và nhiều cách tính, hai người xem cho cùng một bé có thể ra kết quả khác nhau, thậm chí trái ngược về việc bé "thiếu" hành nào. Điều này không có nghĩa ai đúng ai sai; nó cho thấy đây là một truyền thống diễn giải với nhiều nhánh, không phải một phép đo. Biết trước điều này giúp cha mẹ không quá lo khi nghe hai ý kiến khác nhau.
Nhìn quan niệm này cho tỉnh táo
Ngũ hành là một hệ tư tưởng cổ của văn hoá phương Đông, từng được dùng để giải thích nhiều hiện tượng từ y học, kiến trúc đến lịch pháp. Việc dùng nó để chọn tên cho con là một tập quán có lịch sử dài, gắn với mong muốn rất con người: cha mẹ, ông bà muốn làm mọi điều có thể cho đứa trẻ. Tôn trọng tập quán đó là điều nên làm.
Nhưng cũng cần nói thẳng: không có nghiên cứu khoa học nào cho thấy tên chọn theo ngũ hành ảnh hưởng tới sức khoẻ, tính cách hay vận mệnh của trẻ. Những gì tâm lý học đo được về ảnh hưởng của tên khá khiêm tốn và nằm ở chỗ khác: tên quá khó đọc, khó viết có thể gây phiền toái nhỏ trong đời sống; tên dễ bị trêu chọc có thể làm trẻ khó chịu ở trường; định kiến về tên tồn tại trong một số bối cảnh như tuyển dụng. Ngay cả những ảnh hưởng này cũng được đánh giá là nhỏ và còn tranh luận.
Từ đó có hai hệ quả thực tế. Một, cha mẹ có thể làm theo tập quán nếu điều đó mang lại sự yên lòng cho gia đình, mà không cần lo lắng rằng bỏ qua là có hại. Hai, khi kết quả xem tên mâu thuẫn với những tiêu chí đo được, như tên đọc liền với họ bị nặng âm, tên mang nghĩa xấu khi nói lái, tên trùng huý ông bà, thì những tiêu chí đo được nên được ưu tiên.
Chuẩn bị trước khi nhờ người xem
Chuẩn bị kỹ giúp buổi xem tên trở thành một nguồn ý tưởng, không phải một phán quyết.
- Thống nhất trong nhà vai trò của kết quả. Cha mẹ, ông bà nói chuyện trước: kết quả xem là để tham khảo, hay là quyết định? Ai có tiếng nói cuối cùng? Nói rõ lúc này đỡ căng thẳng hơn nhiều so với lúc đã có kết quả trong tay.
- Viết ra tiêu chí không thoả hiệp của cha mẹ: tên đọc liền với họ phải êm, nghĩa tiếng Việt rõ và đẹp, không trùng tên người trong họ cần kiêng, dễ viết, không dễ bị trêu.
- Lập danh sách tên cha mẹ đã thích, năm đến mười tên. Mang theo để người xem nhận xét, thay vì chỉ nhận danh sách của họ.
- Chuẩn bị thông tin chính xác: ngày giờ sinh của bé, tên đầy đủ của cha mẹ, anh chị nếu người xem cần. Nếu bé chưa sinh, hỏi người xem có làm trước được không hay phải chờ.
- Hỏi trước chi phí và những gì bao gồm, tránh bất ngờ.
Bước hai là bước quan trọng nhất. Khi đã có tiêu chí viết ra giấy, mọi tên đề xuất, dù từ thầy, từ ông bà hay từ sách, đều được đối chiếu cùng một cách, và cha mẹ không bị cuốn theo lời giải thích hay nhất.
Câu nên hỏi người đặt tên
Những câu hỏi dưới đây giúp cha mẹ hiểu người xem làm gì và giữ cuộc trao đổi ở mức tham khảo. Hỏi lịch sự, không cần tranh luận về niềm tin.
- Anh chị dựa vào cách tính nào, và sẽ đưa ra bao nhiêu tên?
- Mỗi tên có kèm giải nghĩa chữ Hán Việt không? Chữ đó viết thế nào, nghĩa gốc là gì? (Cha mẹ có thể tra lại trong từ điển Hán Việt để chắc nghĩa đúng.)
- Anh chị có xem tên đọc liền với họ và tên đệm, có tránh nghĩa xấu khi nói lái không?
- Anh chị có nhận xét những tên cha mẹ đã chọn sẵn không, hay chỉ đưa tên mới?
- Nếu gia đình chọn một tên ngoài danh sách, anh chị có sẵn lòng góp ý không?
- Ngoài phí xem tên, còn khoản nào khác không?
- Kết quả có được viết ra để gia đình giữ lại không?
Câu về giải nghĩa chữ Hán Việt đặc biệt đáng hỏi. Một chữ Hán Việt có thể ứng với nhiều chữ Hán khác nhau với nghĩa khác nhau; tên khai sinh của bé được viết bằng chữ Quốc ngữ, nên nghĩa mà gia đình gửi gắm cần được ghi lại rõ ràng để con biết về sau.
Lưu ý về giấy tờ: tên khai sinh phải viết bằng tiếng Việt theo quy định hiện hành. Chữ Hán chỉ là phần ý nghĩa gia đình lưu giữ, không ghi vào giấy khai sinh.
Trả cho gì và khi nào nên dừng
Không có giá chuẩn cho việc xem tên; nhiều người trong họ hay người quen làm miễn phí như một cách giúp đỡ. Khi có phí, cha mẹ nên biết mình đang trả cho phần việc nào.
| Hợp lý để trả | Dấu hiệu nên dừng lại |
|---|---|
| Thời gian tra cứu, tính toán, giải thích | Nói tên cha mẹ đã chọn sẽ "hại" con, doạ ốm đau, tai nạn |
| Một danh sách tên kèm giải nghĩa chữ rõ ràng | Yêu cầu mua vật phẩm, làm lễ "hoá giải" với chi phí thêm |
| Một buổi gặp, trả lời câu hỏi của gia đình | Đòi đổi tên cha mẹ, anh chị cho "hợp" với bé |
| Nhận xét tên gia đình đã chọn | Phí tăng dần sau mỗi lần xem, "phải xem thêm mới chắc" |
| Kết quả viết ra để giữ lại | Không giải thích được nghĩa chữ, chỉ nói "tên này tốt, tên kia xấu" |
Những dấu hiệu ở cột phải không phụ thuộc vào việc gia đình tin hay không tin ngũ hành. Chúng là dấu hiệu của cách làm dựa vào nỗi sợ để bán thêm. Một người xem tên đàng hoàng, kể cả người tin sâu sắc vào điều mình làm, thường nói nhẹ nhàng, giải thích được, và để gia đình tự chọn.
Khi người xem tên là người trong họ
Ở nhiều gia đình, người xem tên không phải người ngoài mà là một ông chú, một bác trong họ hay người quen của ông bà, có tiếng là "biết chữ", "biết xem". Họ thường làm vì tình cảm, không lấy tiền. Điều đó làm câu chuyện nhẹ về tiền nhưng nặng về tình: từ chối tên người trong họ đưa ra khó hơn nhiều so với từ chối tên của một người lạ.
Cách giữ được cả tình lẫn quyền chọn là mời họ góp ý vào danh sách của cha mẹ, thay vì nhờ họ đặt tên từ đầu. "Hai đứa đã chọn được mấy tên này, nhờ bác xem giúp tên nào hợp hơn" đặt người trong họ vào vai người góp ý được tôn trọng, và bất kể bác chọn tên nào, tên đó vẫn đạt tiêu chí của cha mẹ. Nếu bác đề xuất thêm một tên ngoài danh sách mà cha mẹ thích, đó là món quà; nếu không thích, cha mẹ vẫn còn những tên trong danh sách mà bác đã nhận xét.
Về cảm ơn: lễ vật cảm ơn người trong họ là chuyện tình cảm, theo thói quen từng gia đình. Một món quà nhỏ, một lời cảm ơn trong ngày đầy tháng, hay kể cho con nghe sau này rằng tên con được bác góp ý, thường quý hơn một khoản tiền.
Nếu cuối cùng cha mẹ không dùng tên người trong họ đề xuất, hãy nói sớm, trực tiếp, kèm lời cảm ơn và một lý do cụ thể không liên quan tới niềm tin, chẳng hạn tên đó trùng tên một người bạn thân hay đọc với họ nhà mình bị nặng âm. Lý do cụ thể giúp người góp ý không thấy mình bị bác bỏ.
Kết hợp hai bộ tiêu chí mà vẫn giữ quyền chọn
Cách làm êm nhất thường là lọc theo tiêu chí tiếng Việt trước, nhờ xem trong danh sách đã lọc sau. Cha mẹ lập danh sách tên đạt mọi tiêu chí của mình, rồi nhờ người xem nhận xét tên nào hợp hơn theo cách tính của họ. Như vậy dù chọn tên nào trong danh sách, tên đó vẫn đạt những điều cha mẹ cho là quan trọng, và ông bà cũng yên lòng vì tên đã được xem.
Nếu đi theo chiều ngược lại, nhận danh sách của người xem trước, cha mẹ dễ rơi vào thế khó: tên được khen "hợp mệnh nhất" lại đọc không êm với họ, hoặc mang nghĩa mà cha mẹ không thích. Khi đó từ chối tên ấy dễ thành chuyện căng thẳng trong gia đình.
Khi vẫn có mâu thuẫn, có vài cách hoà giải thường gặp. Dùng chữ được gợi ý làm tên đệm thay vì tên chính. Dùng nó làm tên ở nhà. Chọn một tên khác có nghĩa tương đồng mà đọc êm hơn. Hoặc đơn giản là ghi lại tên được gợi ý trong sổ của gia đình như một kỷ niệm. Điều quan trọng là quyết định cuối thuộc về cha mẹ, những người sẽ gọi tên con mỗi ngày và chịu trách nhiệm về tên con trước pháp luật khi đăng ký khai sinh.
Câu hỏi thường gặp
Không xem tên theo ngũ hành có ảnh hưởng gì tới con không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy điều đó. Đây là lựa chọn văn hoá của từng gia đình. Điều thật sự ảnh hưởng tới trải nghiệm của con với cái tên là tên có dễ đọc, dễ viết, có nghĩa đẹp và không bị trêu chọc hay không.
Ông bà muốn đưa đi xem tên mà cha mẹ không tin thì nên làm sao?
Có thể đồng ý như một cách tôn trọng ông bà, với điều kiện thống nhất trước rằng kết quả là tham khảo và cha mẹ chọn trong danh sách tên đạt tiêu chí của mình. Nói chuyện trước khi đi xem thường nhẹ nhàng hơn nhiều so với từ chối kết quả sau.
Hai người xem cho kết quả khác nhau thì tin ai?
Khác nhau là chuyện bình thường vì có nhiều cách tính. Không cần chọn tin ai; hãy quay về tiêu chí của gia đình và chọn tên đạt những tiêu chí đo được như âm, nghĩa, cách viết. Nếu cần sự yên lòng, chọn tên được cả hai người nhận xét không có vấn đề.
Dịch vụ xem tên trực tuyến có đáng tin không?
Các công cụ tự động thường áp một cách tính cố định và cho ra điểm số hay nhận xét "tốt, xấu". Nên xem như một trò tham khảo vui, không nên để một con số quyết định tên con. Cũng cân nhắc trước khi nhập đầy đủ ngày giờ sinh và họ tên của bé lên các trang không rõ ai quản lý.
Có nên đổi tên con đã đăng ký vì người xem nói không hợp?
Đổi tên cho con là thủ tục hộ tịch có điều kiện theo quy định hiện hành, kéo theo việc sửa nhiều giấy tờ khác. Một nhận xét về ngũ hành thường không phải là lý do đủ để làm việc đó. Nếu vẫn muốn, hỏi UBND cấp xã nơi đăng ký về điều kiện và thủ tục trước.
Đặt tên theo ngũ hành có bắt buộc dùng chữ Hán Việt không?
Phần lớn cách tính dựa vào chữ Hán nên thường dùng tên Hán Việt. Tên thuần Việt vẫn có thể được người xem nhận xét theo ý nghĩa. Cha mẹ muốn tên thuần Việt thì cứ giữ; ngũ hành không phải là lý do để từ bỏ một cái tên mình yêu thích.