Với con sinh năm Sửu, hình ảnh gần gũi nhất với người Việt là con trâu trên đồng lúa: bền sức, hiền lành, gắn bó với nhà nông như một thành viên trong nhà. Từ đó cha mẹ hay chọn những chữ gợi sự bền bỉ (Kiên, Nhẫn, Trì), sự chân chất tử tế (Thuần, Phác, Hậu) hoặc cánh đồng mùa màng (Điền, Hoà theo nghĩa cây lúa, Tuệ theo nghĩa bông lúa).
Đây là góc văn hoá – tham khảo. Con giáp không có căn cứ khoa học nào cho thấy nó quyết định tính cách hay đường đời của đứa trẻ, và không có tên nào "hợp" hay "kỵ" tuổi Sửu. Năm Tân Sửu gần nhất bắt đầu từ Tết 12/2/2021 và kéo dài tới hết 31/1/2022; năm Sửu kế tiếp là Quý Sửu 2033. Bài đi qua chữ Sửu và tháng Chạp, con trâu trong tục ngữ, ca dao, truyện kể, lễ hội, rồi gom các nhóm tên kèm chữ Hán.
Chữ Sửu, giờ Sửu và tháng Chạp
Sửu (丑) là địa chi thứ hai. Chữ này không mang nghĩa con trâu; con trâu, con bò trong chữ Hán là 牛 (ngưu), một chữ chỉ chung họ trâu bò. Ở nhiều nước, năm Sửu được vẽ bằng con bò, còn người Việt, vốn sống với ruộng nước, hình dung đó là con trâu. Sách Thuyết văn giải tự giảng chữ Sửu theo nghĩa "buộc, thắt" và cho rằng hình chữ giống một bàn tay; các nhà nghiên cứu văn tự ngày nay vẫn bàn về nghĩa gốc, nên cha mẹ không cần dựa vào nó khi đặt tên.
Theo cách chia giờ cổ, giờ Sửu là khoảng 1 đến 3 giờ sáng, lúc đêm sâu và yên nhất. Trong năm âm lịch, tháng Sửu là tháng Chạp, tháng cuối cùng trước Tết. Đây là tháng của dọn nhà, lau bàn thờ, gói bánh chưng, và ngày 23 tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo. Tên tháng "Chạp" thường được giải thích là đọc chệch từ chữ "lạp" (臘) trong "lạp nguyệt", tháng của lễ cuối năm.
Với bé sinh vào tháng Chạp, lớp hình ảnh này có khi hợp hơn cả con trâu: một đứa trẻ đến đúng lúc cả nhà đang chuẩn bị đoàn tụ. Những chữ như Viên (圓, tròn đầy, như "đoàn viên"), Tân (新, mới), hay chữ Xuân cho đứa trẻ "đón xuân" đều kể được câu chuyện đó. Cha mẹ nên kể theo đúng thời điểm thật của con, vì một cái tên gắn với khoảnh khắc có thật thì sống lâu hơn một biểu tượng chung chung.
"Con trâu là đầu cơ nghiệp": trâu trong đời nhà nông
Tục ngữ quen thuộc nhất về trâu là "Con trâu là đầu cơ nghiệp". Với gia đình làm ruộng xưa, con trâu là tài sản lớn nhất, là sức kéo để cày bừa, là thứ quyết định một vụ mùa. Ca dao còn ghép việc mua trâu với hai việc lớn nhất đời người: "Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà / Trong ba việc ấy thật là khó thay". Câu "Trên đồng cạn, dưới đồng sâu / Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa" vẽ con trâu như một người trong nhà, làm cùng cả gia đình.
Điều đáng để ý là trong những câu ấy, trâu không được tôn lên như một linh vật xa cách. Nó là cái nền làm ăn, là sự lao động bền bỉ mỗi ngày. Đây là một cách nhìn rất đời: cơ nghiệp không đến từ may mắn mà từ việc cày từng sào ruộng. Cha mẹ muốn gửi gắm vào tên con tinh thần "làm thật, ăn thật" sẽ tìm được nhiều chất liệu ở đây.
Một vài chữ đi từ lớp nghĩa này: Cơ (基, nền móng, như "cơ nghiệp", "cơ sở"), thường làm đệm hơn làm tên; Điền (田, ruộng); Phú (富, giàu có) theo tinh thần "ruộng sâu trâu nái". Khi chọn Phú, nên kể cho con nghe rằng sự đủ đầy trong ca dao luôn đi cùng công sức, để chữ ấy là một lời dặn chứ không chỉ là lời chúc giàu.
"Trâu ơi ta bảo trâu này": người và trâu như bạn
Bài ca dao gần gũi nhất về trâu có lẽ là: "Trâu ơi ta bảo trâu này / Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta / Cấy cày vốn nghiệp nông gia / Ta đây trâu đấy ai mà quản công / Bao giờ cây lúa còn bông / Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn". Người nông dân không ra lệnh mà nói chuyện với trâu, xưng "ta" với "trâu" như hai người bạn cùng làm một việc, và hứa hẹn một sự chia sẻ công bằng: còn lúa thì còn cỏ.
Hình ảnh đứa trẻ chăn trâu cũng là một phần ký ức chung của nông thôn Việt: cậu bé ngồi trên lưng trâu thổi sáo, thả diều trên đê, tắm trâu dưới sông lúc chiều. Tranh dân gian Đông Hồ có những bức mục đồng thổi sáo trên lưng trâu, nét vẽ thong thả, gợi một tuổi thơ bình yên. Với cha mẹ ở thành phố, đây có thể là cách kể cho con về quê ông bà và về một thời mà con trâu còn quen thuộc như chiếc xe máy hôm nay.
Từ lớp nghĩa "bạn cùng làm", có chữ Hữu (友, bạn bè), và chữ Tín (信, giữ lời) cho câu hứa "còn lúa thì còn cỏ". Lưu ý: chữ Hữu hay gặp làm tên đệm (Nguyễn Hữu…) thường là 有 (có), không phải 友 (bạn). Nếu muốn nghĩa "bạn", nên ghi rõ chữ Hán trong album của con để sau này con biết mình mang nghĩa nào.
Trâu vàng hồ Tây và lễ hội chọi trâu Đồ Sơn
Hà Nội có một truyền thuyết về trâu gắn với hồ Tây. Theo một dị bản phổ biến, ông Khổng Lồ đúc một quả chuông lớn, đánh lên thì tiếng vang rất xa; con trâu vàng ở phương xa nghe tiếng ngỡ tiếng mẹ gọi, chạy tìm về, giẫm sụt cả vùng đất thành hồ. Vì thế hồ Tây xưa còn được gọi là hồ Kim Ngưu, tức hồ Trâu Vàng. Các dị bản khác nhau về chi tiết, nhưng đều giữ hình ảnh con trâu vàng đi tìm mẹ.
Ở Hải Phòng, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là một lễ hội lâu đời và nổi tiếng của vùng biển này. Trâu được chọn kỹ, chăm sóc công phu trong thời gian dài trước ngày hội, và cả làng cùng góp sức. Lễ hội cho thấy một mặt khác của con trâu trong văn hoá Việt: không chỉ hiền lành kéo cày, mà còn khoẻ, gan dạ, được cả cộng đồng tự hào.
Hai câu chuyện này gợi những nhóm tên khác nhau. Trâu vàng tìm mẹ gợi tình gắn bó mẹ con, hợp với chữ Kim (金, vàng, quý) hoặc những tên như Kim Ngân, Kim Anh; câu chuyện "nghe tiếng mẹ mà tìm về" là một câu kể rất dễ thương cho bé gái tuổi Sửu. Trâu chọi gợi sức khoẻ và lòng can đảm, hợp với Cường (強, mạnh) hay Dũng (勇, gan dạ) cho bé trai.
Trâu trong thành ngữ: khen có, trêu có
Bền sức, chịu khó. Người ta nói "khoẻ như trâu", "làm như trâu" để khen sức lực và sự cần mẫn. Đây là lớp nghĩa cha mẹ hay chọn nhất, với các chữ Kiên (堅, bền chắc), Nhẫn (忍, nhẫn nại), Trì (持, giữ bền, như "kiên trì").
Hiền, thật thà. Con trâu trong ca dao không mưu mẹo, không tranh giành. Các chữ Thuần (淳, chân chất), Phác (樸, mộc mạc, như "chất phác"), Hậu (厚, dày dặn, tử tế, như "nhân hậu") giữ được tinh thần ấy mà vẫn sang.
Chậm, có lúc thiệt. Tục ngữ "trâu chậm uống nước đục" nhắc rằng chậm chân thì chịu phần kém. "Đàn gảy tai trâu" chê nói với người không hiểu. "Trâu buộc ghét trâu ăn" chê thói ganh tị. Biết những câu này để không biến con giáp thành lời khen một chiều.
Một lời nhắc cho cha mẹ. Khen một đứa trẻ "chịu khó như trâu" là lời khen có hai mặt: nó có thể khiến trẻ nghĩ giá trị của mình nằm ở việc gồng gánh. Nên khen công sức đi cùng nghỉ ngơi và niềm vui; chính bài ca dao cũng hứa "còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn".
Nhóm tên gợi hình ảnh năm Sửu
Bảng gom tên theo các lớp hình ảnh ở trên. Nghĩa ghi theo chữ Hán thường dùng khi đặt tên; không xếp hạng, không hàm ý "hợp tuổi".
| Lớp hình ảnh | Tên (chữ Hán, nghĩa) | Gợi ý ghép |
|---|---|---|
| Đồng lúa, mùa màng | Điền (田, ruộng) · Hoà (禾, cây lúa) · Tuệ (穗, bông lúa) | Phúc Điền · Gia Hoà · Ngọc Tuệ |
| Bền bỉ | Kiên (堅, bền chắc) · Nhẫn (忍, nhẫn nại) · Trì (持, giữ bền) | Trung Kiên · Minh Nhẫn · Kiên Trì |
| Chân chất, tử tế | Thuần (淳, chân chất) · Phác (樸, mộc mạc) · Hậu (厚, nhân hậu) | Gia Thuần · Đức Hậu · An Phác |
| Bạn cùng làm, giữ lời | Hữu (友, bạn) · Tín (信, giữ chữ tín) | Minh Hữu · Trọng Tín |
| Trâu vàng, tháng Chạp | Kim (金, vàng, quý) · Viên (圓, tròn đầy) · Tân (新, mới) | Kim Ngân · Gia Viên · Nhật Tân |
Hai chữ trong bảng dễ bị hiểu sai nghĩa. Hoà thông dụng là 和 (hoà thuận), còn 禾 (cây lúa) cùng âm nhưng ít người biết; Tuệ thông dụng là 慧 (trí tuệ), còn 穗 là bông lúa. Cha mẹ muốn tên con mang hình ảnh đồng lúa thì nên ghi rõ chữ Hán, nếu không người khác sẽ mặc định hiểu theo chữ quen hơn. Cả hai nghĩa đều đẹp, nên không có lựa chọn nào sai.
Phác và Trì ít gặp làm tên chính; chúng hợp làm đệm hoặc trong tên bốn chữ. Kiên Trì là một từ có sẵn trong tiếng Việt, nghĩa rõ, nhưng có gia đình thấy tên trùng một từ thông dụng thì dễ bị gọi đùa.
Ai là "tuổi Sửu" và vài lời đồn không cần bận tâm
Năm con giáp tính từ mùng Một Tết, không từ 1/1 dương lịch. Năm Tân Sửu bắt đầu từ 12/2/2021 và kéo dài tới hết 31/1/2022, vì Tết Nhâm Dần là 1/2/2022. Như vậy bé sinh từ 1/1 tới 11/2/2021 vẫn thuộc năm Canh Tý, còn bé sinh trong tháng 1/2022 vẫn là tuổi Sửu. Với năm Quý Sửu 2033, khi tới gần nên đối chiếu ngày Tết trên lịch âm dương chính thức.
Có những lời truyền miệng rằng người tuổi Sửu "vất vả cả đời như trâu cày", hoặc ngược lại, sinh vào mùa đông hay ban đêm thì "nhàn" vì trâu được nghỉ. Đó là những liên tưởng dân gian từ hình ảnh con vật, không có bằng chứng khoa học nào đứng sau. Đường đời của một đứa trẻ phụ thuộc vào gia đình, giáo dục, cơ hội và lựa chọn của chính nó, không phụ thuộc vào tháng sinh âm lịch.
Với gia đình đa văn hoá, cũng nên biết rằng trong tiếng Anh năm Sửu thường được gọi là năm con bò (Ox). Khi con lớn và kể với bạn bè nước ngoài, con có thể giải thích rằng người Việt gắn năm ấy với con trâu đồng lúa, một chi tiết riêng đáng tự hào. Điều thực sự đáng chăm chút vẫn là những thứ cụ thể: tên đọc có xuôi với họ không, nghĩa có rõ không, có dễ bị trêu không.
Câu hỏi thường gặp
Bé sinh tháng 1 năm 2022 là tuổi Sửu hay tuổi Dần?
Là tuổi Sửu. Năm Tân Sửu kéo dài tới hết 31/1/2022, Tết Nhâm Dần là 1/2/2022. Bé sinh từ 1/1 tới 31/1/2022 vẫn thuộc năm Tân Sửu, từ 1/2/2022 trở đi mới là tuổi Dần.
Năm Sửu là con trâu hay con bò?
Người Việt gắn năm Sửu với con trâu, nhiều nước khác gắn với con bò. Chữ Hán 牛 (ngưu) chỉ chung loài này nên mỗi nơi hình dung theo con vật quen thuộc với mình. Đây là khác biệt văn hoá, không có bên nào đúng hơn.
Tháng Sửu là tháng mấy âm lịch?
Tháng Sửu là tháng Chạp, tức tháng 12 âm lịch, tháng cuối năm trước Tết. Giờ Sửu là khoảng 1 đến 3 giờ sáng. Bé sinh trong tháng Chạp có thể mang tên gợi đoàn tụ, đón năm mới như Viên, Tân hay Xuân.
Đặt tên con gái tuổi Sửu thế nào cho mềm mại?
Có thể lấy hình ảnh đồng lúa và trâu vàng thay vì sức kéo: Tuệ theo nghĩa bông lúa, Kim (vàng, quý), Hậu (nhân hậu), Thuần (chân chất). Những tên như Ngọc Tuệ, Kim Ngân, Gia Thuần vừa nữ tính vừa có câu chuyện năm Sửu.
Có cần tránh chữ nào khi đặt tên con tuổi Sửu không?
Không có căn cứ khoa học cho việc tránh chữ theo tuổi. Các danh sách lưu truyền là quy ước dân gian, mỗi nguồn một khác. Điều nên tránh là tên có nghĩa xấu, dễ bị trêu, đọc không xuôi với họ, hoặc trùng tên người trong nhà mà gia đình kiêng.
Người tuổi Sửu có phải vất vả hơn người khác không?
Không. Hình ảnh trâu cày là liên tưởng văn hoá, không phải quy luật. Không có nghiên cứu nào cho thấy năm sinh âm lịch làm một người vất vả hơn. Cha mẹ nên tránh nói với con những câu như "tuổi con là tuổi khổ", vì trẻ dễ tin và mang theo lâu.