Công ty gia đình thường chọn một trong ba kiểu tên: theo họ của gia đình, theo tên người trong nhà (hay gặp nhất là tên con), hoặc một tên chung như tên quê, tên một giá trị cả nhà cùng giữ. Kiểu nào cũng dùng được; điều cần tính là tên đó sẽ ra sao khi thế hệ sau tiếp quản, khi có người rút khỏi công ty, hay khi anh chị em muốn tách ra làm riêng. Những chuyện này hiếm khi được nói tới lúc đặt tên, nhưng lại là nguồn tranh chấp phổ biến về sau.
Bài này phân tích từng kiểu tên dưới góc thực tế của gia đình Việt Nam, phần lớn là công ty nhỏ và vừa do vợ chồng hoặc anh em lập ra, rồi gợi ý cách cả nhà cùng chọn tên để ai cũng thấy đó là tên của mình.
Ba kiểu tên của công ty gia đình
Bảng so sánh dưới đây dựa trên những tình huống thường gặp, không phải quy tắc cố định.
| Kiểu tên | Lợi thế | Rủi ro | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Theo họ gia đình | Gắn uy tín cả họ, cảm giác truyền thống, bền qua nhiều thế hệ | Họ phổ biến dễ trùng; gắn với một nhánh họ, nhánh khác có thể không vui | Gia đình có họ ít gặp, có ý định truyền nghề lâu dài |
| Theo tên người trong nhà | Nhiều cảm xúc, dễ có câu chuyện kể | Gắn với một cá nhân; khó xử khi người đó không theo nghề hoặc khi gia đình có thêm con | Công ty do một hoặc hai vợ chồng làm chủ, quy mô nhỏ |
| Tên chung (quê, giá trị, hình ảnh) | Không thuộc riêng ai, dễ giữ khi chuyển giao | Ít cảm xúc lúc đầu, cần thời gian gắn ý nghĩa | Gia đình nhiều thành viên góp vốn, có kế hoạch mời người ngoài cùng làm |
Không có kiểu nào đúng tuyệt đối. Nhưng nếu gia đình đã có nhiều người cùng góp vốn hoặc có thể sẽ mời người ngoài vào, kiểu tên chung thường ít gây vướng mắc nhất về lâu dài.
Tên theo họ: truyền thống nhưng dễ trùng
Ở nhiều nước, công ty mang họ gia đình là chuyện bình thường, từ tiệm bánh tới tập đoàn công nghiệp. Ở Việt Nam, tên theo họ gặp một trở ngại thực tế: các họ phổ biến như Nguyễn, Trần, Lê, Phạm chiếm phần rất lớn dân số, nên "Nguyễn Gia" hay "Trần Gia" đã có vô số doanh nghiệp dùng. Họ ít gặp hơn có lợi thế rõ: dễ đăng ký, dễ nhớ, và tự nó đã là một dấu hiệu riêng.
Một cách thường dùng là ghép họ với một chữ khác: chữ chỉ nhà ("Gia", "Môn"), chữ chỉ giá trị, hay tên quê. Ví dụ giả định: một gia đình họ Đinh làm đồ gỗ ở Ninh Bình chọn tên riêng "Đinh Gia Mộc" thay vì chỉ "Đinh Gia". Tên dài hơn một chút nhưng ít trùng hơn nhiều, và nói luôn nghề.
Có gia đình chọn ghép họ cha và họ mẹ, ví dụ giả định họ Lâm và họ Võ thành tên riêng "Lâm Võ". Cách này cân bằng hai bên nội ngoại, ít trùng, nhưng nên đọc thử xem hai họ ghép lại có tạo thành từ mang nghĩa khác không, và có dễ phát âm liền không. Một số cặp họ ghép lại nghe như tên người, khiến khách tưởng đó là tên một cá nhân.
Cần tế nhị ở một điểm: trong một dòng họ lớn có nhiều nhánh, một nhánh dùng họ chung làm tên công ty có thể khiến nhánh khác cảm thấy bị "chiếm" tên họ. Chuyện này không có gì pháp lý, nhưng trong văn hoá Việt, nó có thể làm mất lòng họ hàng. Hỏi ý kiến người lớn trong họ trước khi dùng là cách giữ hoà khí.
Tên theo tên con: nhiều cảm xúc, cần tính đường dài
Đặt tên công ty theo tên con là cách cha mẹ gửi gắm tình cảm và kỳ vọng. Kiểu tên này phổ biến và hoàn toàn hợp lệ nếu không vi phạm các quy định chung về tên doanh nghiệp. Những vấn đề thường nảy sinh nằm ở tương lai: con lớn lên không theo nghề của cha mẹ, cha mẹ có thêm con sau khi công ty đã lập, hay công ty mang tên một người con trong khi người con khác mới là người tiếp quản.
Một cách giảm rủi ro là ghép chữ từ tên tất cả các con, ví dụ giả định: các con tên An, Bình, Khang, công ty mang tên riêng "An Bình Khang". Cách này công bằng nhưng tên dài dần theo số con, và nếu có thêm con sau thì vẫn gặp lại vấn đề. Cách khác là lấy một chữ có ý nghĩa chung cho các con, như chữ đệm chung của anh chị em, nếu gia đình đặt tên con theo bộ.
Nếu vẫn chọn tên một người con, nên nói rõ trong gia đình rằng đây là tên của công ty, không phải lời hứa ai sẽ được thừa kế. Khi con lớn, chính người con đó cũng có thể thấy áp lực khi công ty mang tên mình mà mình không muốn làm nghề. Những cuộc nói chuyện này dễ hơn nhiều khi diễn ra sớm.
Khi thế hệ sau tiếp quản
Tên công ty là tài sản vô hình gắn với pháp nhân. Khi thế hệ sau tiếp quản bằng cách nhận chuyển nhượng hoặc thừa kế phần vốn góp, cổ phần, công ty vẫn là pháp nhân đó, tên vẫn giữ nguyên. Thế hệ sau có quyền đổi tên theo thủ tục thay đổi nội dung đăng ký, nhưng thường cân nhắc kỹ vì tên cũ mang theo uy tín mà cha mẹ đã gây dựng.
Vướng mắc hay gặp hơn là tên thương hiệu không nằm ở công ty. Nhiều gia đình đăng ký nhãn hiệu đứng tên cá nhân người cha hoặc người mẹ, trong khi công ty dùng tên đó để bán hàng. Khi người đứng tên qua đời, nhãn hiệu trở thành di sản và phải giải quyết theo thủ tục thừa kế, có thể kéo dài và phát sinh tranh chấp giữa những người thừa kế. Đăng ký nhãn hiệu đứng tên công ty từ đầu giúp tên đi theo doanh nghiệp, không theo một người.
Một chi tiết nữa: nếu tên công ty là tên đầy đủ của cha hoặc mẹ, khi người đó không còn, có gia đình muốn giữ tên như một cách tưởng nhớ, có gia đình lại thấy nặng nề khi nhắc tên hằng ngày. Không có lựa chọn đúng sai; chỉ nên biết trước để không bị bất ngờ.
Khi anh chị em tách ra: ai giữ tên
Tên doanh nghiệp đi theo pháp nhân. Người rút khỏi công ty không mang tên đi được. Nếu người đó lập công ty mới, tên mới không được trùng hoặc gây nhầm lẫn với tên công ty cũ, ví dụ không thể chỉ thêm số hay thêm chữ "Tân" vào trước tên cũ.
Tên thương hiệu đi theo chủ nhãn hiệu. Nếu nhãn hiệu đứng tên công ty, công ty giữ. Nếu đứng tên một cá nhân trong gia đình, người đó giữ, kể cả khi người khác mới là người gây dựng tiếng tăm. Đây là lý do tranh chấp thương hiệu gia đình thường căng thẳng.
Thoả thuận càng sớm càng đỡ. Một biên bản thoả thuận giữa các thành viên, ghi rõ tên và nhãn hiệu thuộc về công ty, ai được dùng tên gia đình cho hoạt động riêng và trong phạm vi nào, có giá trị hơn nhiều mọi lời hứa miệng. Với trường hợp phức tạp, nên nhờ luật sư soạn.
Đừng để tên thành vũ khí. Khi chia tách đã xảy ra, việc tranh giành tên thường làm cả hai bên mất khách vì khách không biết bên nào là bên cũ. Một phương án chuyển tiếp rõ ràng, như một bên giữ tên, bên kia dùng tên mới kèm câu giới thiệu trung thực, thường giữ được khách cho cả hai.
Vợ chồng cùng làm chủ: tên công ty khi quan hệ thay đổi
Rất nhiều công ty gia đình ở Việt Nam do hai vợ chồng cùng lập, và tên thường ghép từ tên hai người hoặc tên các con chung. Lúc mọi thứ êm ấm, không ai nghĩ tới chuyện tên sẽ ra sao nếu hôn nhân đổ vỡ. Nhưng khi chuyện đó xảy ra, phần vốn góp, cổ phần và nhãn hiệu đều trở thành tài sản phải phân chia, và cái tên ghép hai người trở thành biểu tượng khó xử cho cả hai bên lẫn nhân viên, khách hàng.
Về pháp lý, tên doanh nghiệp vẫn đi theo công ty; ai tiếp tục sở hữu và điều hành công ty thì tiếp tục dùng tên, trừ khi họ quyết định đổi. Nhãn hiệu đi theo người đứng tên văn bằng, và nếu nhãn hiệu được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân, việc xác định đó là tài sản chung hay riêng phụ thuộc quy định về chế độ tài sản vợ chồng và các thoả thuận đã có. Đây là những câu hỏi cần luật sư, không tự suy luận được.
Điều có thể làm từ đầu, không cần bi quan: chọn một tên không gắn riêng với ai trong hai người, đăng ký nhãn hiệu đứng tên công ty, và ghi rõ tỷ lệ vốn góp của mỗi người trong hồ sơ. Những việc này bảo vệ công ty và nhân viên trong mọi tình huống, kể cả những tình huống không ai mong.
Cả nhà cùng chọn tên: một quy trình ngắn
Ví dụ giả định cho một công ty do hai vợ chồng và hai người con đã trưởng thành cùng lập:
- Họp gia đình, mỗi người nói điều mình muốn tên thể hiện: nghề, quê, giá trị, kỷ niệm. Ghi lại, chưa bàn tên.
- Thống nhất kiểu tên: theo họ, theo người, hay tên chung. Nếu có người không đồng ý với kiểu theo người, chuyển sang tên chung.
- Mỗi người đề xuất năm tên theo kiểu đã chọn. Gộp lại, đọc to.
- Tra trùng trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp và tra nhãn hiệu, loại các tên không dùng được.
- Hỏi ý kiến người lớn trong họ nếu tên dùng họ hoặc tên người trong họ.
- Chốt bằng cách gia đình đã thống nhất từ đầu, ghi biên bản kèm lý do chọn, kèm điều khoản tên và nhãn hiệu thuộc về công ty.
Quy trình này có vẻ trang trọng với một công ty nhỏ, nhưng nó biến tên thành quyết định chung của cả nhà. Mười năm sau, khi có chuyện phải bàn về tên, biên bản ngắn này là thứ giúp mọi người nhớ lại vì sao đã chọn như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Công ty gia đình có nên đặt tên theo quan niệm hợp tuổi cha mẹ không?
Đây là lựa chọn của mỗi gia đình theo quan niệm truyền thống, không có căn cứ khoa học cho thấy ảnh hưởng tới kinh doanh. Nếu gia đình muốn tham khảo cho yên lòng, nên làm sau khi tên đã qua kiểm tra pháp lý, để quan niệm đó không loại mất một tên dùng tốt.
Có được dùng họ của người khác, không phải họ mình, làm tên công ty không?
Họ là từ ngữ chung, không thuộc độc quyền của ai, nên về nguyên tắc vẫn dùng được nếu không trùng hoặc gây nhầm lẫn với doanh nghiệp đã có. Tuy nhiên, dùng họ không phải của gia đình mình có thể khiến khách hiểu sai về người đứng sau công ty.
Đặt tên công ty theo tên con chưa thành niên có cần con đồng ý không?
Pháp luật doanh nghiệp không yêu cầu sự đồng ý đó khi chỉ dùng một tên riêng phổ thông. Nhưng về mặt gia đình, khi con lớn, nên giải thích cho con và tôn trọng cảm nhận của con, nhất là nếu tên công ty sau này gắn với những chuyện con không muốn dính vào.
Nhãn hiệu của công ty gia đình nên đứng tên ai?
Thường nên đứng tên công ty, để nhãn hiệu đi theo doanh nghiệp khi thay đổi thành viên hoặc chuyển giao thế hệ. Đứng tên cá nhân có lý do riêng trong một số trường hợp, nhưng cần thoả thuận rõ bằng văn bản về quyền dùng của công ty.
Hai anh em cùng mở công ty riêng có được dùng chung họ trong tên không?
Được nếu hai tên khác nhau đủ để không gây nhầm lẫn theo quy định. Hai tên chỉ khác số, ký hiệu, hay chữ "Tân", "Mới" sẽ khó được chấp nhận. Về thực tế, hai tên quá giống nhau cũng làm khách lẫn lộn giữa hai công ty.
Công ty gia đình muốn mời người ngoài góp vốn có nên đổi tên không?
Không bắt buộc. Nếu tên đang mang tên một người trong gia đình và người mới góp vốn lớn, việc giữ hay đổi tên nên được bàn trong quá trình đàm phán góp vốn. Tên chung, không thuộc riêng ai, thường giúp cuộc bàn bạc này dễ hơn.