Con sinh ra ở nước ngoài thường có giấy khai sinh của nước sở tại và, nếu cha mẹ đăng ký, thêm giấy tờ hộ tịch Việt Nam; vì vậy cái tên phải được chọn sao cho ghi giống hệt nhau ở cả hai nơi ngay từ lần khai sinh đầu tiên. Sửa tên sau này ở một nước không tự động sửa ở nước kia, và hai bộ giấy lệch nhau sẽ theo con tới lúc làm hộ chiếu, đi học, kết hôn.
Bên cạnh chuyện giấy tờ là câu hỏi khó hơn: giữ tên Việt để con nhớ gốc, chọn tên bản xứ để con hoà nhập, hay kết hợp cả hai? Bài này nói về quy định đặt tên ở một số nước, cách cân nhắc giữa tên Việt và tên bản xứ, cấu trúc tên kết hợp, và danh sách kiểm tra trước khi nộp giấy khai sinh. Thủ tục ghi nhận khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam và quốc tịch của con là các chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc.
Hai bộ giấy tờ, một cái tên
Khi con chào đời ở nước ngoài, việc đầu tiên thường là khai sinh với cơ quan hộ tịch nơi sinh. Sau đó, nếu cha mẹ muốn con có giấy tờ Việt Nam, có thể đăng ký khai sinh hoặc ghi chú việc khai sinh đó vào sổ hộ tịch Việt Nam, qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc khi về nước, tuỳ trường hợp. Quy trình, hồ sơ và vấn đề quốc tịch của con nên tìm hiểu riêng theo hướng dẫn hiện hành của cơ quan có thẩm quyền.
Điều liên quan trực tiếp tới việc đặt tên là: giấy tờ Việt Nam thường ghi nhận dựa trên giấy khai sinh nước ngoài đã có. Nếu giấy khai sinh nước sở tại ghi một cách, mà gia đình muốn giấy tờ Việt Nam ghi một cách khác, ví dụ thêm dấu, đổi thứ tự, thêm tên đệm, thì có thể vướng hoặc phải giải trình. Vì vậy, quyết định quan trọng nhất phải được làm trước lần khai sinh đầu tiên.
Đừng quên tên của chính cha mẹ trên giấy khai sinh của con. Giấy khai sinh nước ngoài ghi họ tên cha mẹ theo hộ chiếu của họ; nếu bố khai "Nguyen Van Hung" ở bệnh viện mà hộ chiếu ghi "NGUYEN VAN HUNG" thì không sao, nhưng nếu mẹ khai theo tên thường gọi hoặc bỏ tên đệm, giấy khai sinh của con sẽ chứa một tên mẹ không khớp hộ chiếu nào. Việc chứng minh quan hệ cha mẹ con về sau, khi làm hộ chiếu Việt Nam cho con hay xin thị thực, sẽ phải giải trình thêm. Khi khai, hãy đưa hộ chiếu cho nhân viên chép đúng.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là dấu tiếng Việt. Nhiều nước ghi tên không dấu, nên giấy khai sinh nước sở tại ghi "Nguyen Minh Anh". Khi ghi vào giấy tờ Việt Nam, tên sẽ được ghi thế nào, có dấu hay giữ nguyên không dấu, là điều nên hỏi trước cơ quan đại diện để biết cách xử lý hiện hành, tránh hai bộ giấy mỗi bộ một kiểu mà không ai giải thích được vì sao.
Mỗi nước một luật đặt tên: vài ví dụ đáng biết
Có nước có danh sách tên được duyệt. Đan Mạch là ví dụ hay được nhắc: tên đặt cho trẻ thường phải nằm trong danh sách đã được duyệt, tên ngoài danh sách cần xin phép. Iceland có một uỷ ban chuyên xét tên mới. Ở những nước này, một tên Việt có thể cần thủ tục riêng.
Có nước cho phép cơ quan hộ tịch từ chối tên. Ở Pháp, cha mẹ được tự do chọn tên, nhưng nếu tên bị coi là trái với lợi ích của trẻ, nhân viên hộ tịch có thể báo cho cơ quan tư pháp xem xét. Đức cũng có cơ chế xét tên tương tự khi tên có thể gây hại cho đứa trẻ.
Có nơi giới hạn ký tự. Một số bang của Mỹ, như California, từng chỉ cho phép 26 chữ cái tiếng Anh trên giấy khai sinh, nên dấu tiếng Việt không thể ghi. Ở những nơi khác, hệ thống có thể nhận chữ có dấu nhưng các hệ thống phía sau như bảo hiểm, trường học lại bỏ dấu.
Quy định về họ cũng khác nhau. Có nước buộc con mang một họ chung của gia đình, có nước cho ghép họ, có nước cho cha mẹ chọn họ của một bên. Vì Việt Nam cũng có nguyên tắc riêng về họ của con, gia đình nên tìm hiểu cả hai phía trước khi chọn.
Luật thay đổi theo thời gian. Các quy định trên được nêu để minh hoạ sự đa dạng; luật mỗi nước có thể đã sửa đổi. Hãy kiểm với cơ quan hộ tịch nơi con sinh, và với cơ quan đại diện Việt Nam, trước khi chốt tên.
Giữ tên Việt hay chọn tên bản xứ: những gì đặt lên bàn cân
Lý do để giữ tên Việt thường là gốc gác: tên là sợi dây nối đứa trẻ với ông bà, với tiếng mẹ đẻ của cha mẹ, với một nửa bản sắc của con. Nhiều người lớn lên ở nước ngoài kể rằng chính cái tên Việt khiến họ tò mò về nguồn cội, học tiếng Việt, về thăm quê. Tên Việt cũng giúp con giao tiếp thoải mái với họ hàng trong nước.
Lý do để chọn tên bản xứ thường là hoà nhập: con không phải đánh vần tên mỗi ngày, không bị đọc sai, ít bị chú ý vì khác biệt. Ở một số nước, các thí nghiệm gửi hồ sơ xin việc giả định, như nghiên cứu nổi tiếng của Marianne Bertrand và Sendhil Mullainathan công bố năm 2004 tại Mỹ, cho thấy hồ sơ mang tên gợi một số nhóm sắc tộc nhận ít lời mời phỏng vấn hơn hồ sơ giống hệt mang tên khác. Mức độ khác nhau theo nước, theo thời điểm, và các nghiên cứu sau vẫn tiếp tục tranh luận về cách đo, nhưng đây là lo ngại có cơ sở.
Không ai có thể quyết thay gia đình. Điều chắc chắn là lựa chọn không chỉ có hai đầu. Rất nhiều gia đình chọn đường giữa: một tên chính dễ dùng ở nước sở tại và một tên Việt làm tên đệm, hoặc một tên "hai chiều" tồn tại tự nhiên ở cả hai ngôn ngữ. Đường giữa này cho con quyền tự chọn khi lớn, mà không phải đổi tên trên giấy tờ.
Các cấu trúc tên thường gặp ở gia đình Việt ở nước ngoài
Bảng dưới tóm tắt các cấu trúc phổ biến, kèm ưu nhược điểm. Tên trong ví dụ là giả định:
| Cấu trúc | Ví dụ | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tên Việt đầy đủ | Nguyen Minh Anh | Giữ trọn gốc Việt, hai bộ giấy dễ khớp | Bị tách tên đệm, đọc sai; con có thể cần tên gọi thêm |
| Tên bản xứ + tên đệm Việt | Emma Lan Nguyen | Dễ dùng ở trường, vẫn có phần Việt | Kiểm cách ghi tên đệm trên giấy tờ Việt Nam |
| Tên Việt + tên đệm bản xứ | Minh Thomas Nguyen | Tên chính Việt, có tên dự phòng | Người ngoài có thể gọi theo tên đệm |
| Tên hai chiều | Kim Nguyen, Mai Tran | Một tên dùng mọi nơi | Mất thanh điệu, ở nước ngoài "Mai" thành "May" |
| Tên bản xứ hoàn toàn, tên Việt ở nhà | Lucas Nguyen, ở nhà gọi Bin | Hoà nhập tối đa | Tên Việt không có trên giấy tờ, dễ mất theo thời gian |
Với cấu trúc có tên bản xứ, cần nhớ giấy tờ Việt Nam sắp xếp theo họ, chữ đệm, tên. Một tên "Emma Lan Nguyen" khi ghi vào giấy tờ Việt Nam có thể được xếp thành dạng họ Nguyen, chữ đệm và tên theo cách cơ quan hộ tịch xác định. Hỏi trước để biết con sẽ được ghi thế nào.
Giữ tiếng Việt quanh cái tên
Một tên Việt chỉ thật sự sống khi có người gọi đúng. Ở nước ngoài, ngoài gia đình, có rất ít người đọc được thanh điệu; nếu ngay cả bố mẹ cũng quen gọi con theo cách đọc không dấu cho tiện, sau vài năm chính đứa trẻ cũng không biết tên mình đọc thế nào trong tiếng Việt.
Vài thói quen nhỏ giúp giữ cái tên: trong nhà luôn gọi tên con theo đúng thanh điệu tiếng Việt; khi con biết đọc, cho con viết tên có dấu và kể nghĩa của từng chữ; khi gọi điện với ông bà, để ông bà gọi tên con; giữ một tên ở nhà tiếng Việt nếu tên chính là tên bản xứ. Những việc này gắn với chuyện giữ tiếng Việt cho con nói chung, vốn là chủ đề riêng đáng tìm hiểu.
Khi con đi học, giáo viên nước ngoài thường sẵn lòng học cách gọi tên con nếu được giúp. Một tấm thẻ nhỏ ghi tên con kèm cách đọc gần đúng theo âm bản xứ, gửi cô giáo ngày đầu năm học, là cách đơn giản để tên Việt của con được gọi gần đúng ngay từ đầu, thay vì một cách đọc sai bị cả lớp lặp lại.
Cũng nên chuẩn bị cho con một câu trả lời khi bạn bè hỏi "tên bạn nghĩa là gì". Một đứa trẻ biết kể "tên mình là Minh, nghĩa là sáng" thường tự tin với tên mình hơn một đứa trẻ chỉ biết tên mình khác bạn. Cái tên khi đó trở thành câu chuyện, không phải gánh nặng.
Danh sách kiểm tra trước khi nộp giấy khai sinh ở nước ngoài
Làm đủ các bước dưới đây trước khi ký tờ khai giúp tránh phần lớn rắc rối về sau:
- Chốt họ của con theo cả luật nước sở tại lẫn nguyên tắc của Việt Nam, sao cho hai nơi cho ra cùng một kết quả.
- Chốt thứ tự các phần tên: tên chính, tên đệm, họ, và cách chúng sẽ được xếp trên giấy tờ Việt Nam.
- Chốt một cách viết không dấu sẽ dùng ở nước ngoài, và hỏi trước cơ quan đại diện cách ghi có dấu hay không dấu trên giấy tờ Việt Nam.
- Kiểm luật đặt tên nơi sinh: danh sách tên được duyệt, giới hạn ký tự, số lượng tên đệm.
- Đọc to tên ở cả hai ngôn ngữ và kiểm nghĩa phụ.
- Soát kỹ bản nháp giấy khai sinh từng ký tự trước khi ký; lỗi đánh máy ở bước này rất khó sửa về sau.
- Lưu bản chụp và bản sao giấy khai sinh, vì sẽ cần khi đăng ký giấy tờ Việt Nam và làm hộ chiếu cho con.
Nếu sau này muốn đổi tên con ở một nước, nhớ rằng thay đổi đó không tự động áp dụng ở nước kia. Mỗi lần đổi là một lần phải cập nhật cả hai bộ giấy, nên quyết định đúng ngay từ đầu vẫn là cách rẻ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ở nước ngoài có bắt buộc phải có tên Việt không?
Không có quy định buộc con phải mang tên tiếng Việt khi khai sinh ở nước ngoài. Tên được đặt theo luật nước nơi sinh. Khi đăng ký giấy tờ Việt Nam cho con, việc ghi nhận tên sẽ theo hướng dẫn hiện hành; nên hỏi cơ quan đại diện Việt Nam nếu tên có yếu tố đặc biệt.
Giấy khai sinh nước ngoài ghi không dấu, giấy tờ Việt Nam có thêm dấu được không?
Cách xử lý phụ thuộc hướng dẫn hiện hành và từng trường hợp. Nên hỏi trước cơ quan đại diện Việt Nam hoặc nơi đăng ký hộ tịch. Dù ghi thế nào, hãy giữ hồ sơ giải thích rõ hai cách viết là của cùng một người để dùng khi cần đối chiếu.
Đặt tên bản xứ cho con có làm con mất gốc Việt không?
Cái tên là một phần, nhưng gốc gác được giữ chủ yếu qua tiếng nói, câu chuyện gia đình và quan hệ với họ hàng. Nhiều trẻ mang tên bản xứ vẫn nói tiếng Việt tốt; nhiều trẻ mang tên Việt lại không. Một tên đệm Việt hoặc tên ở nhà Việt là cách giữ thêm sợi dây.
Có nên đặt hai tên đệm, một Việt một bản xứ?
Được nếu luật nơi sinh cho phép, và nó cho con nhiều lựa chọn. Nhược điểm là tên dài, dễ bị cắt hoặc ghi lệch trên biểu mẫu. Hãy hỏi cơ quan đại diện xem giấy tờ Việt Nam sẽ ghi tên dài như vậy thế nào trước khi quyết.
Đổi tên con ở nước ngoài thì giấy tờ Việt Nam có tự đổi theo không?
Không tự động. Mỗi hệ thống hộ tịch độc lập; thay đổi ở nước sở tại cần được ghi nhận riêng ở Việt Nam theo thủ tục hiện hành. Nếu không làm, hai bộ giấy sẽ lệch nhau, gây khó khi làm hộ chiếu Việt Nam hay chứng minh quan hệ gia đình.
Ông bà ở Việt Nam muốn đặt tên cho cháu sinh ở nước ngoài thì sao?
Một cách dung hoà phổ biến là để ông bà chọn tên đệm tiếng Việt hoặc tên ở nhà, còn tên chính cha mẹ chọn theo hoàn cảnh sống. Ông bà vẫn có dấu ấn trong tên cháu, và cháu có một tên Việt để ông bà gọi.