Khi bố hoặc mẹ là người nước ngoài, một cái tên tốt cho con là tên đọc được và không mang nghĩa xấu ở cả hai ngôn ngữ, được cả hai bên gia đình gọi thoải mái, và ghi giống hệt nhau trên giấy tờ của cả hai nước. Để tới được cái tên đó, cặp vợ chồng thường phải trả lời ba câu: con mang họ của ai, tên chính theo ngôn ngữ nào, và có dùng tên đệm làm cầu nối giữa hai văn hoá hay không.
Bài này đi qua từng quyết định, gợi ý những đặc điểm âm thanh giúp một tên "chạy" được ở cả hai phía, bẫy phát âm của một số tên Việt khi viết không dấu, và cách hoà giải những khác biệt về tập quán đặt tên giữa hai bên gia đình. Thủ tục khai sinh có yếu tố nước ngoài và quốc tịch của con là các chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc tới khi liên quan.
Quyết định thứ nhất: con mang họ của ai
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự Việt Nam, họ của con được xác định là họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ; không thoả thuận được thì theo tập quán. Vì vậy, khi đăng ký khai sinh tại Việt Nam, gia đình có quyền chọn con mang họ Việt của một bên hoặc họ nước ngoài của bên kia. Việc ghép hai họ thành một chuỗi dài thì cần hỏi trước nơi đăng ký về cách ghi hiện hành.
Mỗi nước có quy định và tập quán riêng về họ. Ở nhiều nước nói tiếng Tây Ban Nha, người ta truyền thống mang hai họ, một của cha và một của mẹ; ở nhiều nước khác, con thường mang một họ. Nếu con sẽ được khai sinh hoặc ghi nhận ở cả hai nước, quyết định về họ phải tính sao cho hai hệ thống cùng ghi ra một kết quả, nếu không con sẽ lớn lên với hai bộ giấy ghi họ khác nhau.
Bên cạnh luật, còn chuyện cảm xúc. Với nhiều gia đình Việt, việc cháu mang họ nội có ý nghĩa nối dõi; với gia đình bên kia, họ cũng có thể quan trọng không kém. Một số cặp vợ chồng giải quyết bằng cách con mang họ một bên, còn tên đệm hoặc tên chính lấy từ văn hoá bên kia, để không bên nào thấy mình bị "xoá" khỏi tên con.
Quyết định thứ hai: tên chính theo ngôn ngữ nào
Có ba hướng phổ biến. Hướng thứ nhất là tên chính tiếng Việt, tên đệm hoặc tên gọi thêm theo ngôn ngữ kia, hợp với gia đình sống chủ yếu ở Việt Nam. Hướng thứ hai là tên chính theo ngôn ngữ nước kia, kèm một tên Việt làm tên đệm hoặc tên ở nhà, hợp với gia đình sống ở nước ngoài. Hướng thứ ba là chọn một tên "hai chiều", tức một tên vừa là tên Việt vừa là tên dùng được ở ngôn ngữ kia.
Hướng thứ ba được nhiều gia đình thích vì con chỉ có một tên ở mọi nơi. Những tên như An, Mai, Kim, Lan, Nam, Linh, Vy tồn tại tự nhiên trong tiếng Việt và cũng dễ đọc với người nói tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức. Ngược lại, một số tên nước ngoài ngắn như Mia, Lina, Ana, Leo, Tim cũng dễ đọc với ông bà Việt. Dù vậy, khi viết không dấu, tên Việt mất thanh điệu; "Mai" với người nước ngoài sẽ là "May", không còn là thanh ngang mà mẹ gọi.
Còn một lựa chọn ít được nói tới: tên có gốc ở ngôn ngữ thứ ba nhưng đọc dễ ở cả hai bên, như Mila, Nora, Lena, Theo. Những tên ngắn, nguyên âm rõ, ít phụ âm cuối thường "đi" được qua nhiều ngôn ngữ. Nhược điểm là không bên nào thấy tên gắn với văn hoá mình; vì thế các gia đình chọn hướng này thường bù bằng một tên đệm hoặc tên ở nhà mang dấu ấn riêng của từng bên.
Không có hướng nào đúng cho mọi nhà. Câu hỏi then chốt là con sẽ sống ở đâu trong những năm đi học, vì đó là lúc con dùng tên nhiều nhất trước người ngoài. Nếu chưa chắc, một tên hai chiều hoặc một cặp tên chính và tên đệm từ hai văn hoá là phương án ít rủi ro nhất.
Thử tên ở cả hai phía: bảng kiểm nhanh
Trước khi chốt, mỗi tên ứng viên nên đi qua bảng kiểm dưới đây. Các ví dụ là minh hoạ, không phải danh sách khuyên dùng:
| Câu hỏi kiểm | Vì sao quan trọng | Ví dụ dễ qua / dễ vấp |
|---|---|---|
| Người bên kia đọc tên viết không dấu thế nào? | Đó là cách bạn bè, thầy cô nước ngoài sẽ gọi con | Dễ qua: An, Kim, Lan. Dễ vấp: Nguyệt, Khuê, Quỳnh |
| Cách đọc đó có trùng từ khó nghe không? | Trẻ bị chọc vì tên là chuyện có thật ở mọi nước | Một số tên Việt không dấu trùng âm từ thô trong tiếng Anh, xem mục dưới |
| Ông bà Việt đọc tên nước ngoài thế nào? | Ông bà là người gọi nhiều trong những năm đầu | Dễ qua: Mia, Leo, Lina. Dễ vấp: tên có phụ âm cuối s, th, r |
| Tên có nghĩa gì ở ngôn ngữ thứ ba nếu gia đình sống ở nước thứ ba? | Con sẽ đi học bằng ngôn ngữ đó | Hỏi người bản ngữ tại chỗ |
| Tên có chữ cái mà giấy tờ một bên khó ghi không? | Hai bộ giấy phải ghi giống nhau | Chữ Đ, các dấu thanh; chữ f, j, w, z trên giấy tờ Việt Nam |
| Tên có trùng tên người thân mà một bên kiêng không? | Tập quán hai bên có thể ngược nhau | Xem phần khác biệt tập quán ở dưới |
Bảng kiểm này nên làm cùng nhau, mỗi người đọc to tên theo ngôn ngữ của mình. Rất nhiều vấn đề chỉ lộ ra khi nghe thành tiếng, không lộ ra khi nhìn chữ.
Bẫy phát âm của một số tên Việt khi viết không dấu
Có một nhóm nhỏ tên Việt rất đẹp nhưng khi bỏ dấu và đọc theo tiếng Anh lại trùng hoặc gần với những từ khó nghe. Những trường hợp hay được nhắc là Phúc (viết không dấu dễ bị đọc giống một từ tục trong tiếng Anh), Bích (gần âm một từ chửi), Dung (trùng một từ tiếng Anh nghĩa là phân động vật) và Phát (đọc giống từ "béo"). Đây không phải lỗi của tên, mà là sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa hai hệ thống âm.
Nếu gia đình sống ở Việt Nam, những tên này vẫn hoàn toàn dùng được. Nhưng nếu con sẽ đi học ở nước nói tiếng Anh, nên cân nhắc: hoặc chọn tên khác, hoặc chuẩn bị sẵn một tên gọi thêm, hoặc dạy con cách giới thiệu tên mình với cách đọc đúng. Nhiều người Việt ở nước ngoài mang những tên này vẫn sống thoải mái, nhưng phần lớn đều kể đã từng mệt mỏi vì phải giải thích.
Chiều ngược lại cũng có. Một số tên nước ngoài phổ biến, khi ông bà Việt đọc theo âm tiếng Việt, lại trùng những từ mang nghĩa buồn cười hoặc khó nghe trong tiếng Việt hay một phương ngữ. Cách kiểm hiệu quả nhất là để ông bà đọc thử tên to lên và hỏi họ nghe thấy gì. Phản ứng tự nhiên đầu tiên của người lớn tuổi thường chính là phản ứng của bạn bè con sau này.
Tên đệm làm cầu nối giữa hai văn hoá
Tên đệm là công cụ hữu ích nhất của gia đình hai văn hoá. Theo Bộ luật Dân sự Việt Nam, họ tên gồm họ, chữ đệm (nếu có) và tên; ở nhiều nước phương Tây, tên gồm tên riêng, tên đệm (middle name) và họ. Hai cấu trúc này khớp nhau khá tốt, nên gia đình có thể đặt một tên chính theo văn hoá này và một tên đệm theo văn hoá kia, ví dụ giả định: tên chính Emma, tên đệm Lan; hoặc tên chính Minh, tên đệm Thomas.
Điều cần tính là thứ tự đọc. Giấy tờ Việt Nam ghi họ trước, rồi chữ đệm, rồi tên; giấy tờ phương Tây thường ghi tên riêng, tên đệm, rồi họ. Một tên hai văn hoá đặt khéo sẽ đọc thuận ở cả hai chiều. Thử viết ra cả hai cách, ví dụ "Smith Lan Emma" theo thứ tự Việt và "Emma Lan Smith" theo thứ tự Anh, xem cách nào nghe gượng, và nhớ rằng người ta sẽ gọi con chủ yếu bằng phần tên chính.
Một lợi ích ít người nghĩ tới là tên đệm cho con quyền chọn khi lớn. Một đứa trẻ có tên Emma Lan có thể chọn được gọi là Lan khi sống ở Việt Nam, Emma khi ở nước kia, mà không phải đổi gì trên giấy tờ. Tên đệm khi đó không chỉ là trang trí mà là một lựa chọn để dành cho con.
Khi tập quán đặt tên của hai bên gia đình ngược nhau
Đặt tên theo người thân. Nhiều gia đình ở châu Âu, châu Mỹ có truyền thống đặt tên cháu theo ông bà, hoặc đặt con trai trùng tên cha. Với nhiều gia đình Việt giữ nếp kiêng huý, cháu trùng tên ông bà là điều khó chấp nhận. Một cách dung hoà là dùng tên người thân bên kia làm tên đệm, còn tên chính khác hẳn, hoặc giải thích kỹ cho ông bà Việt về ý nghĩa tôn vinh của tục này.
Tên mang ý nghĩa và tên chỉ cần hay. Người Việt thường muốn tên con mang một ước vọng, trong khi nhiều văn hoá khác chọn tên chủ yếu vì âm hay, vì truyền thống gia đình. Không bên nào sai; một tên hai chiều có thể vừa nghe hay ở ngôn ngữ kia vừa có nghĩa tốt trong tiếng Việt.
Quy định về tên ở nước kia. Một số nước có quy định chặt về tên được phép đặt; ví dụ Đan Mạch có danh sách tên được duyệt, Iceland có uỷ ban xét duyệt tên. Nếu con sẽ được khai sinh ở nước như vậy, tên Việt có thể phải qua thủ tục xét duyệt riêng. Kiểm trước với cơ quan hộ tịch nơi sinh.
Tên ở nhà. Gia đình Việt thường có thêm tên ở nhà; gia đình bên kia có thể dùng dạng rút gọn của tên chính. Hai tầng tên này cùng tồn tại được, miễn cả nhà biết tên nào dùng ở đâu, và tên chính thức thì chỉ có một.
Câu hỏi thường gặp
Con có thể mang họ ghép của cả bố và mẹ trên giấy khai sinh Việt Nam không?
Nguyên tắc chung là họ của con theo họ cha hoặc họ mẹ theo thoả thuận. Cách ghi họ ghép trong thực tế phụ thuộc vào cách hiểu và áp dụng của nơi đăng ký. Nếu muốn, nên hỏi trước UBND cấp xã hoặc cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, và tính sao cho giấy tờ hai nước ghi giống nhau.
Có nên chọn tên Việt không dấu để dễ dùng ở nước ngoài không?
Trên giấy tờ Việt Nam, tên vẫn được ghi có dấu theo tiếng Việt. Điều có thể làm là chọn tên mà khi bỏ dấu vẫn rõ ràng và không trùng âm khó nghe. Ở nước ngoài, hệ thống thường tự bỏ dấu; quan trọng là thống nhất một cách viết không dấu cho mọi giấy tờ bên đó.
Ông bà Việt không đọc được tên nước ngoài của cháu thì sao?
Rất thường gặp và không nghiêm trọng. Nhiều gia đình đặt thêm tên ở nhà tiếng Việt để ông bà gọi, hoặc chọn tên đệm tiếng Việt và ông bà gọi tên đệm. Điều quan trọng là thống nhất từ đầu để không ai thấy bị gạt ra khỏi việc gọi tên cháu.
Đặt tên con trùng tên ông bà nội bên nước ngoài có ổn không?
Theo tập quán nhiều nước phương Tây, đó là cách tôn vinh. Với gia đình Việt giữ nếp kiêng huý, có thể gây khó chịu. Nên nói chuyện cởi mở với cả hai bên; một giải pháp thường dùng là đặt tên đó làm tên đệm, để tôn vinh mà không phải gọi hằng ngày.
Có cần lo tên của con mang nghĩa xấu ở một ngôn ngữ thứ ba không?
Nếu gia đình sống hoặc định sống ở một nước thứ ba, có. Con sẽ học bằng ngôn ngữ đó và bạn bè sẽ gọi tên theo cách của họ. Hỏi một vài người bản ngữ tại chỗ trước khi chốt, đặc biệt về nghĩa lóng mà từ điển thường không ghi.
Tên trên giấy khai sinh Việt Nam và nước ngoài ghi khác nhau thì sao?
Sẽ gây phiền khi làm hộ chiếu, đăng ký học, nhập cảnh và chứng minh quan hệ cha mẹ con. Nên xử lý sớm theo hướng dẫn của cơ quan hộ tịch hai nước. Tốt nhất là chốt một cách viết duy nhất trước khi nộp giấy khai sinh đầu tiên.