Những điều nên tránh khi đặt tên cho con không phải là điềm lành hay điềm xấu, mà là những chỗ khiến cái tên gây phiền cho chính đứa trẻ và cho gia đình: trùng tên người thân theo lệ kiêng huý, tên ghép với họ thành một từ khác, nói lái ra nghĩa khó nghe, chữ nhiều nghĩa dễ bị hiểu lệch, chữ viết dễ sai. Mười lăm điều dưới đây chia thành bốn nhóm để cha mẹ kiểm từng lượt.
Bài cố ý không đưa vào những “kiêng kỵ” kiểu tên này khắc cha, tên kia hao của. Các lời phán như vậy không có căn cứ và chỉ làm cha mẹ lo thêm. Mục cuối bài nói rõ những quan niệm đó nên được nhìn thế nào nếu gia đình vẫn muốn tham khảo.
Nhóm gia đình và phong tục (điều 1–4)
1. Trùng tên ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác. Đây là điều được nhiều gia đình Việt giữ nhất. Tục kiêng huý xưa tránh gọi thẳng tên người bề trên; ngày nay lý do còn lại chủ yếu là sự tôn trọng và tránh tình huống khó xử khi ba thế hệ ngồi cùng mâm. Nên hỏi tên ít nhất ba đời cả bên nội lẫn bên ngoại, kể cả những người đã mất mà con cháu vẫn cúng giỗ.
2. Trùng tên người lớn được kính trọng trong họ hoặc trong xóm. Ở những làng còn giữ nếp cũ, tên trưởng họ hay một bậc cao niên có uy tín cũng được tránh. Nếu gia đình sống ở thành phố, ít gắn với quê, điều này nhẹ hơn, nhưng vẫn nên hỏi bố mẹ hai bên.
3. Trùng nguyên tên anh chị em họ cùng lứa. Hai đứa trẻ cùng tên trong một đại gia đình thường bị gọi kèm tên bố mẹ hoặc kèm đặc điểm, và điều đó kéo dài đến tận khi chúng lớn. Không ai cấm, nhưng nên biết trước.
4. Trùng họ tên đầy đủ với một người có tai tiếng. Trùng tên riêng là bình thường, nhưng trùng cả họ lẫn tên với một nhân vật đang bị dư luận chỉ trích, hay một kẻ phạm tội nổi tiếng, sẽ khiến con bị nhắc đi nhắc lại suốt thời đi học. Tra nhanh họ tên đầy đủ trên công cụ tìm kiếm trước khi chốt.
Nhóm âm thanh (điều 5–8)
5. Nói lái ra nghĩa khó nghe. Nói lái là đổi vần và thanh giữa hai tiếng, giữ nguyên phụ âm đầu. Ví dụ “Thanh Tú” lái thành “Thú Tanh”: không thô, nhưng đủ cho bạn cùng lớp trêu suốt một học kỳ. Hãy thử lái từng cặp tiếng liền nhau trong họ tên, kể cả cặp họ với tên đệm.
6. Ghép với họ thành một từ có sẵn. Họ Hồ với tên Sơ thành “hồ sơ”, họ Cao với tên Su thành “cao su”, họ Đào với tên Tạo thành “đào tạo”, họ Lý với tên Do thành “lý do”. Những tên này không xấu, nhưng con sẽ nghe một câu đùa giống nhau từ mọi người mới gặp. Đọc họ đi liền với tên chính, bỏ qua tên đệm, vì ngoài đời người ta hay gọi tắt như vậy.
7. Họ tên toàn thanh trắc hoặc toàn một vần. Bốn tiếng toàn sắc, nặng nghe gắt; ba tiếng cùng vần nghe như câu vè. Đây là lỗi thẩm âm, không phải lỗi nghiêm trọng, nhưng là chỗ dễ sửa nhất: đổi một chữ đệm là xong.
8. Tên dễ nghe nhầm theo giọng vùng miền. Ở những nơi lẫn l và n, “Lan” và “Nan” nghe như nhau; ở Nam Bộ, v, d, gi đọc gần giống nhau nên “Vy” và “Di” khó phân biệt; nhiều vùng không tách hỏi với ngã. Nếu gia đình có người từ nhiều vùng, tên dễ nghe nhầm sẽ bị gọi sai, viết sai thường xuyên.
Nhóm nghĩa (điều 9–11)
9. Chữ Hán Việt nhiều nghĩa mà nghĩa phổ biến lại không như ý. “Ly” có thể là ngọc lưu ly (璃), nhưng người ta nghe tới “ly” thường nghĩ ngay tới chia ly (離). “Hàn” có thể là bút lông, văn chương (翰), nhưng nghĩa thông dụng là lạnh (寒). Không cần bỏ những tên này, chỉ cần cha mẹ biết rõ mình chọn chữ nào để giải thích khi được hỏi.
10. Tên trùng với một từ lóng đang lan rộng. Tiếng lóng sinh ra và mất đi rất nhanh, nhất là trên mạng. Một chữ hoàn toàn bình thường năm nay có thể thành câu đùa năm sau. Không ai đoán trước được, nhưng nên hỏi một người trẻ trong nhà xem chữ đó hiện có nghĩa gì khác không.
11. Tên đọc theo ngoại ngữ thành từ thô. Một số tên rất đẹp trong tiếng Việt, khi bỏ dấu và đọc theo tiếng Anh, lại gần âm với từ thô tục. Nếu gia đình định cho con học hoặc sống ở nước ngoài, điều này đáng cân nhắc; nếu không, đừng vì nó mà bỏ một tên có ý nghĩa. Chuyện tên trong môi trường quốc tế có bài riêng trên trang.
Nhóm chữ viết và giấy tờ (điều 12–15)
12. Tên quá dài. Họ tên năm, sáu tiếng thường bị cắt trên thẻ học sinh, vé máy bay, hệ thống ngân hàng, mỗi nơi cắt một kiểu. Quy định hiện hành về khai sinh cũng yêu cầu tên không quá dài, khó sử dụng.
13. Chữ có cách viết dễ sai. Y hay i (Vy, Vi; Thy, Thi; Huy), hỏi hay ngã (Mỹ, Vũ, Kỷ), d hay gi (Dung, Giang). Mỗi lần người khác viết sai tên con trên giấy tờ là một lần phải đi sửa. Chọn cách viết nào thì giữ nhất quán từ giấy chứng sinh trở đi.
14. Viết tắt họ tên ra cụm chữ không hay. Chữ cái đầu của họ, đệm, tên ghép lại có thể trùng với các cụm viết tắt thô tục quen thuộc trên mạng. Thử viết tắt họ tên của con, cả có dấu lẫn không dấu.
15. Trùng tên một nhãn hàng hay nhân vật quá quen thuộc. Tên giống hệt một sản phẩm đang quảng cáo rầm rộ hay một nhân vật hoạt hình nổi tiếng thường kéo theo biệt danh mà con không chọn. Trào lưu qua đi thì đỡ, nhưng thời đi học của con trùng đúng lúc trào lưu còn nóng.
Tự kiểm 15 điều trong một buổi tối
Không cần chuyên gia, chỉ cần hai cha mẹ, một tờ giấy và một người trẻ chịu trêu. Với mỗi tên trong danh sách ngắn:
- Ghi họ tên đầy đủ, có dấu và không dấu, viết hoa và viết thường.
- Đọc to năm lần, rồi đọc họ liền với tên chính (bỏ đệm). Ghi lại nếu ra một từ có sẵn.
- Lái từng cặp tiếng liền nhau: họ với đệm, đệm với tên, họ với tên.
- Viết tắt chữ cái đầu, xem có trùng cụm viết tắt quen thuộc nào không.
- Đối chiếu với danh sách tên ba đời bên nội, bên ngoại.
- Tra họ tên đầy đủ trên công cụ tìm kiếm.
- Nhờ một người ở vùng khác đọc tên và viết lại khi nghe.
Tên nào trượt điều 1, 4, 5, 6 hoặc 14 thì nên bỏ. Các điều còn lại tuỳ cha mẹ cân nhắc: nhiều tên dính điều 9 hay 13 vẫn đáng giữ nếu ý nghĩa với gia đình đủ lớn. Một buổi tối như vậy thường loại được một nửa danh sách, và nửa còn lại là những tên đáng bàn tiếp.
Những “kiêng kỵ” không có căn cứ: nhìn bằng con mắt văn hoá
Trên mạng và trong lời truyền miệng có rất nhiều lời khuyên kiểu tên này khắc cha mẹ, tên kia không hợp tuổi, tên nọ số nét xấu. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy số nét, ngũ hành hay con giáp gắn với tên ảnh hưởng tới sức khoẻ, tính cách hay đường đời của trẻ. Các lời phán này cũng mâu thuẫn nhau: cùng một cái tên, nguồn này bảo tốt, nguồn kia bảo kỵ.
Nếu ông bà coi trọng những quan niệm đó, có thể tôn trọng ở mức văn hoá: dùng chúng để chọn giữa hai tên đã qua mười lăm điều thực tế ở trên, chứ không để chúng gạt đi một cái tên đọc xuôi, nghĩa đẹp, không vướng ai trong nhà. Cha mẹ cũng không nên để nỗi sợ điềm xấu dẫn tới chuyện trả tiền cho người “sửa tên” khi con đã đi học, vì cái giá thật của việc đổi tên là hàng loạt giấy tờ phải làm lại.
Điều đáng lo thật là những thứ con trải qua mỗi ngày: bị trêu, bị gọi sai, bị viết sai, phải giải thích tên mình. Mười lăm điều ở trên đều xoay quanh chuyện đó.
Khi tên đã đặt rồi mới thấy dính một điều
Không ít cha mẹ chỉ nhận ra tên con nói lái ra chữ khó nghe khi con đã vào lớp một và về kể bị bạn trêu. Lúc đó có ba hướng, xếp từ nhẹ đến nặng. Hướng nhẹ nhất là giữ tên, dạy con một câu đáp lại bình thản, và báo cô giáo để cô để ý trong lớp. Trẻ em thường chán một câu trêu khi nó không còn làm bạn mình phản ứng.
Hướng thứ hai là dùng một tên gọi thường ngày khác với tên khai sinh, chẳng hạn gọi bằng tên đệm nếu tên đệm đẹp, hoặc gọi kèm tên đệm để phá cặp âm gây trêu. Nhiều người Việt sống cả đời với tên gọi khác tên trên giấy mà không gặp trở ngại gì, miễn là giấy tờ chính thức nhất quán với nhau.
Hướng nặng nhất là làm thủ tục thay đổi tên. Pháp luật dân sự cho phép thay đổi tên trong một số trường hợp, trong đó có yêu cầu của cha mẹ đối với con chưa thành niên, và việc thay đổi tên của con từ đủ chín tuổi trở lên cần có sự đồng ý của chính con. Thủ tục làm ở cơ quan hộ tịch theo quy định hiện hành; sau đó còn phải cập nhật học bạ, thẻ bảo hiểm y tế, căn cước và các giấy tờ khác. Vì cái giá này, mười lăm điều ở trên đáng kiểm kỹ trước khi đi làm giấy khai sinh.
Nhờ ai kiểm điều gì: chia việc cho đúng người
Mười lăm điều ở trên không phải ai cũng kiểm được. Mỗi nhóm cần một kiểu “con mắt” khác nhau, và hỏi đúng người giúp tiết kiệm thời gian:
- Người lớn tuổi nhất bên nội và bên ngoại: kiểm điều 1 và 2, tên người thân và người được kính trọng cần tránh, kể cả những người đã khuất.
- Một thiếu niên hoặc người trẻ trong nhà: kiểm điều 5, 6, 10 và 14, vì người trẻ nhạy với nói lái, từ lóng và cụm viết tắt trên mạng hơn người lớn.
- Một người quê ở vùng khác: kiểm điều 8 và 13, đọc tên cho họ nghe rồi nhờ viết lại.
- Một giáo viên mầm non hoặc tiểu học: hỏi xem tên có đang rất phổ biến không, và trẻ ở lớp thường trêu những kiểu tên nào.
- Một người biết chữ Hán hoặc một cuốn từ điển Hán Việt: kiểm điều 9, chữ đã chọn có nghĩa thứ hai không.
- Chính cha mẹ, với công cụ tìm kiếm: kiểm điều 4 và 15, họ tên đầy đủ có trùng ai nổi tiếng không.
Không cần hỏi tất cả mọi người về tất cả các điều. Hỏi đúng câu cho đúng người vừa nhanh, vừa tránh biến việc chọn tên thành một cuộc bỏ phiếu cả họ.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tên con trùng tên ông bà đã mất lâu năm có được không?
Theo lệ kiêng huý của nhiều gia đình Việt, tên người đã mất mà con cháu còn cúng giỗ vẫn được tránh. Đây là phong tục, không phải quy định pháp luật. Nếu muốn tưởng nhớ, có thể chọn một chữ có nghĩa liên quan thay vì lấy nguyên tên, và nên hỏi ý người lớn trong họ.
Ở nước ngoài người ta đặt tên con theo tên ông bà, vì sao người Việt lại tránh?
Nhiều nền văn hoá phương Tây coi đặt tên cháu theo tên ông bà là cách tôn vinh. Người Việt chịu ảnh hưởng tục kiêng huý, coi gọi thẳng tên người bề trên là thiếu lễ. Hai cách đều là cách thể hiện sự kính trọng, chỉ khác hình thức.
Tên nói lái ra nghĩa xấu nhưng phải lái rất gượng thì có cần bỏ không?
Nếu phải đảo ba bốn lần mới ra chữ khó nghe thì ít ai nghĩ ra, không cần bỏ. Nếu lái một lần, đọc lên ai cũng hiểu ngay, thì nên bỏ, vì trẻ con trong lớp sẽ tìm ra trong tuần đầu tiên.
Có nên tránh tên trùng với người nổi tiếng không?
Trùng tên riêng với người nổi tiếng thường không sao. Nên cân nhắc khi trùng cả họ lẫn tên, nhất là với người đang gây tranh cãi, vì con sẽ bị nhắc mãi. Tra họ tên đầy đủ trên mạng trước khi chốt là đủ.
Ông bà muốn đặt tên theo tuổi mà cha mẹ không tin thì làm sao?
Có thể để ông bà góp ý trong phạm vi các tên cha mẹ đã lọc theo tiêu chí thực tế. Như vậy người lớn thấy ý mình được tôn trọng, còn cha mẹ vẫn giữ được những điều cốt lõi: tên đọc xuôi, nghĩa rõ, không vướng ai trong nhà.
Tên có chữ dễ viết sai có nên đổi cách viết cho dễ không?
Nếu cách viết là lựa chọn có chủ đích, như Vy thay vì Vi, cứ giữ, nhưng nhất quán từ giấy chứng sinh, khai sinh đến mọi giấy tờ sau. Sai lệch một chữ giữa các giấy tờ mới là thứ gây phiền thật, vì phải làm thủ tục cải chính.