Đặt tên con mang cả họ cha và họ mẹ, như Nguyễn Trần Minh Anh hay Lê Phạm Gia Huy, là cách nhiều gia đình ghi dấu cả hai bên vào tên con; về pháp lý, con chỉ có một họ (họ đứng đầu), còn họ thứ hai thường được coi là một phần của tên đệm. Họ đứng đầu có thể là họ cha hoặc họ mẹ, theo thoả thuận của cha mẹ.
Cách đặt này đẹp về ý nhưng có nhiều quyết định nhỏ phải làm đúng từ đầu: họ nào đứng trước, hai họ đọc liền có xuôi không, chữ tên chọn thế nào khi hai họ đã chiếm chỗ, các con sau có mang cùng kiểu không, và tên sẽ được ghi ra sao trên giấy tờ trong nước lẫn nước ngoài. Bài này đi qua từng điểm, phân biệt với họ kép thật sự, và gợi ý cách thử trước khi chốt.
Tên ghép hai họ khác họ kép thế nào
Tiếng Việt có một số họ kép thật sự, tức là họ gồm hai chữ được truyền nguyên vẹn qua nhiều đời, như Âu Dương, Tôn Thất, Tôn Nữ. Với những họ này, cả hai chữ cùng là họ, và con cháu mang nguyên cả cụm. Tên ghép họ cha và họ mẹ thì khác: đó là lựa chọn của một gia đình ở một thế hệ, thường không được truyền tiếp như một họ mới.
Khi đăng ký khai sinh, chữ đứng đầu được coi là họ của con, và đó là họ theo cha hoặc theo mẹ do cha mẹ thoả thuận. Chữ họ thứ hai nằm trong phần tên đệm. Ví dụ Nguyễn Trần Minh Anh: họ là Nguyễn, tên đệm là Trần Minh, tên là Anh. Cách hiểu này có hệ quả thực tế: khi Minh Anh có con, theo nguyên tắc chung con sẽ mang họ Nguyễn (nếu theo Minh Anh) chứ không tự động mang "Nguyễn Trần". Cách ghi cụ thể nên được hỏi lại công chức hộ tịch nơi đăng ký, vì đây là chỗ dễ hiểu lầm.
Hiểu đúng điểm này giúp gia đình kỳ vọng đúng. Tên ghép hai họ là một lời ghi nhận, một dấu ấn trong tên của đứa trẻ, chứ không phải cách tạo ra dòng họ mới. Nếu gia đình muốn con thật sự mang họ mẹ, con đường là thoả thuận để họ mẹ đứng đầu, tức con theo họ mẹ, chứ không phải đặt họ mẹ ở vị trí thứ hai.
Vì sao các gia đình chọn đặt tên hai họ
Lý do phổ biến nhất là muốn tên con ghi nhận cả hai bên gia đình. Trong truyền thống phụ hệ, con mang họ cha, và họ mẹ không xuất hiện trong tên. Đặt họ mẹ vào phần đệm là cách nhẹ nhàng để ông bà ngoại cũng thấy mình hiện diện trong tên cháu, mà không phải thay đổi nếp họ của bên nội.
Lý do thứ hai là hoàn cảnh riêng: mẹ là con một, hoặc bên ngoại không có cháu trai nên muốn giữ một dấu vết của họ; hoặc cha mẹ đã thoả thuận để con theo họ mẹ nhưng vẫn muốn giữ họ cha ở phần đệm. Trường hợp sau là chiều ngược lại của kiểu thông thường: Trần Nguyễn Minh Anh, với Trần là họ mẹ đứng đầu.
Lý do thứ ba là thẩm âm: một số gia đình đơn giản thấy hai họ đọc liền nhau tạo một cái tên dài, sang và ít trùng. Tên bốn chữ có hai họ đúng là khó trùng trọn vẹn với người khác hơn nhiều so với tên ba chữ phổ biến. Dù lý do là gì, nên nói rõ với hai bên gia đình từ trước, vì việc chọn họ nào đứng đầu, họ nào đứng sau đôi khi chạm tới cảm xúc nhiều hơn cha mẹ tưởng.
Thứ tự hai họ: những điều cần quyết định
Họ đứng đầu là họ pháp lý. Đây là quyết định quan trọng nhất. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, họ của con là họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ; không thoả thuận được thì theo tập quán. Phần lớn gia đình để họ cha đứng đầu, họ mẹ đứng thứ hai.
Thứ tự nên thống nhất cho mọi con. Nếu con đầu là Nguyễn Trần, con thứ hai nên cũng là Nguyễn Trần. Đảo thứ tự giữa các con làm các con mang họ pháp lý khác nhau, điều có thể gây rắc rối khi làm giấy tờ gia đình và gây thắc mắc cho chính các con khi lớn.
Đảo thứ tự vì âm có nên không? Một số gia đình muốn để họ mẹ đứng đầu chỉ vì đọc xuôi hơn, ví dụ Lê Nguyễn nghe mượt hơn Nguyễn Lê. Lý do âm không đủ để đổi họ pháp lý của con nếu cha mẹ chưa thật sự thoả thuận về việc con theo họ mẹ. Nên tách hai câu hỏi: con theo họ ai, rồi mới tới đọc có xuôi không.
Họ thứ hai có bắt buộc là họ mẹ? Không. Có gia đình đặt họ bà nội hoặc họ một người có ơn vào phần đệm. Về pháp lý đó chỉ là một chữ trong tên đệm, miễn là bằng tiếng Việt và phù hợp thuần phong mỹ tục. Nhưng người ngoài sẽ mặc định hiểu chữ thứ hai là họ mẹ, nên gia đình nên chuẩn bị câu giải thích.
Hai họ đọc liền nhau: thử một số cặp
Hai họ đứng cạnh nhau là hai danh từ riêng "nặng", nên cách chúng nối âm quyết định khá nhiều độ xuôi của tên. Bảng dưới phân tích vài cặp quen gặp; đây là nhận xét về âm, không phải đánh giá họ nào hơn họ nào.
| Cặp họ | Thanh | Khi đọc liền | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Trần | ngã – huyền | Gãy rồi hạ, êm | Cặp phổ biến, nghe tự nhiên |
| Nguyễn Lê | ngã – ngang | Gãy rồi phẳng, nhẹ | Lê ngắn nên chữ tên nên rõ |
| Lê Phạm | ngang – nặng | Phẳng rồi rơi, chắc | Phạm khép -m, nối tốt với tên bắt đầu bằng nguyên âm |
| Trần Nguyễn | huyền – ngã | Hạ rồi vọt lên | Hai âm dài, tên bốn chữ có thể nặng |
| Hoàng Gia (Gia là họ) | huyền – ngang | Trùng từ "hoàng gia" | Người nghe hiểu là hoàng gia trước, hai họ sau |
| Lâm Đồng (Đồng là họ) | ngang – huyền | Trùng tên một tỉnh | Dễ bị đùa khi giới thiệu |
Hai dòng cuối cho thấy điều nên kiểm kỹ nhất: hai họ đặt cạnh nhau có thể vô tình thành một từ hoặc một địa danh. Gia đình mang các họ như Hoàng, Gia, Lâm, Đồng, Mai, Hà nên đọc thử cặp họ như một từ ghép trước khi chốt.
Chọn chữ đệm và chữ tên khi hai họ đã chiếm chỗ
Với hai họ ở đầu, tên dễ thành bốn chữ hoặc dài hơn. Có hai kiểu thường gặp. Kiểu ba chữ: họ cha + họ mẹ + tên, như Nguyễn Trần Anh. Họ mẹ đóng luôn vai trò tên đệm. Tên gọn, nhưng hai họ liền nhau rồi tới một chữ tên có thể làm tên nghe giống một tên ghép kỳ lạ, nhất là khi họ mẹ cũng hay được dùng làm tên (như Mai, Lâm, Hà, Hoàng). Kiểu bốn chữ: họ cha + họ mẹ + đệm + tên, như Nguyễn Trần Minh Anh. Rõ ràng hơn, ít gây nhầm, nhưng dài hơn trên giấy tờ.
Khi đã có hai họ, phần đệm – tên nên ngắn, sáng và dễ gọi, vì chữ cuối mới là chữ con được gọi hằng ngày. Nên tránh chữ tên trùng âm với một trong hai họ, ví dụ Nguyễn Lê Minh Lê, hoặc chữ tên vốn là một họ phổ biến, như Nguyễn Trần Hoàng, vì người nghe có thể tưởng con mang ba họ.
Về nhịp, tên bốn chữ đọc êm khi các thanh xen kẽ thay vì dồn một nhóm. Nguyễn Trần Minh Anh đi ngã – huyền – ngang – ngang: có biến động ở đầu, êm ở cuối. Nguyễn Phạm Bảo Thịnh đi ngã – nặng – hỏi – nặng: bốn âm trắc liền, nghe dồn. Không có quy tắc cứng; đọc to vài lần với giọng gọi và giọng xướng danh là cách thử đáng tin nhất.
Giấy tờ trong nước và nước ngoài: những chỗ hay lệch
Trong nước, cái tên được ghi đúng như trên giấy khai sinh, và mọi giấy tờ về sau như căn cước, hộ chiếu, học bạ lấy theo đó. Rắc rối thường đến từ các hệ thống có ô "Họ" và ô "Tên" tách riêng. Có nơi người nhập liệu ghi "Nguyễn Trần" vào ô họ, có nơi chỉ ghi "Nguyễn". Một người có thể mang hai cách ghi khác nhau ở hai hệ thống, và khi cần đối chiếu sẽ phải giải trình. Cách phòng là luôn ghi họ là chữ đầu, phần còn lại là tên, đúng như giấy khai sinh.
Ở nước ngoài, tên có hai họ còn dễ bị hiểu khác hơn. Ở nhiều nước, tên kiểu "Nguyen Tran Minh Anh" có thể bị coi là họ kép "Nguyen Tran", hoặc "Tran" bị coi là tên đệm, tuỳ người nhập liệu. Khi con đi học, đi làm ở nước ngoài, nên thống nhất một cách ghi và giữ cố định trên mọi hồ sơ. Cách sắp xếp họ tên trong bản dịch và trên hộ chiếu là việc của dịch vụ dịch thuật và cơ quan xuất nhập cảnh; ở bước đặt tên, cha mẹ chỉ cần biết trước điểm này.
Một câu hỏi hay gặp là khi lớn lên, con có thể bỏ họ thứ hai không. Việc thay đổi tên là thủ tục hộ tịch có điều kiện, không phải tự do theo ý thích, và kéo theo việc sửa mọi giấy tờ. Vì vậy, đặt tên hai họ nên là quyết định đã bàn kỹ, không phải thử nghiệm.
Khi con theo họ mẹ: tên đệm nên giữ gì
Có những gia đình thoả thuận để con mang họ mẹ đứng đầu: cha mẹ đã chia tay, bên ngoại không có người nối dõi, hoặc đơn giản là cha mẹ thấy công bằng khi luân phiên, con đầu theo họ cha, con sau theo họ mẹ. Khi đó, câu hỏi tiếp theo thường là có giữ họ cha ở phần đệm không. Trần Nguyễn Minh Anh, với Trần là họ mẹ và Nguyễn là họ cha, là một cách giữ cả hai.
Không có câu trả lời chung. Giữ họ cha ở phần đệm giúp con có dấu vết của cả hai bên và giảm cảm giác "mất họ" của gia đình bên nội. Không giữ thì tên gọn hơn, và trong một số hoàn cảnh, như khi cha không còn liên quan tới việc nuôi con, đó là lựa chọn hợp với thực tế. Điều cần nhớ là họ trong tên không quyết định quan hệ cha con về pháp lý: con theo họ mẹ vẫn là con của cha với mọi quyền và nghĩa vụ hai bên theo luật.
Nếu các con trong nhà mang họ khác nhau, ví dụ con đầu họ cha, con sau họ mẹ, nên chuẩn bị sẵn cách giải thích cho các con và cho nhà trường. Trẻ hiểu và chấp nhận rất nhanh khi được nói rõ từ sớm, còn những thắc mắc để tới tuổi dậy thì mới hỏi thường khó trả lời hơn. Mọi câu hỏi về điều kiện, giấy tờ khi đăng ký họ theo mẹ nên hỏi trực tiếp UBND cấp xã nơi đăng ký khai sinh.
Câu hỏi thường gặp
Con mang tên Nguyễn Trần thì họ của con là gì?
Theo cách hiểu thông thường khi đăng ký khai sinh, họ của con là chữ đứng đầu, tức Nguyễn; chữ Trần nằm trong phần tên đệm. Nên hỏi lại công chức hộ tịch nơi đăng ký để được hướng dẫn cách ghi phù hợp quy định hiện hành.
Muốn con theo họ mẹ thì có cần sự đồng ý của cha không?
Theo nguyên tắc chung, họ của con theo họ cha hoặc họ mẹ do cha mẹ thoả thuận, nên cần sự đồng ý của cả hai. Không thoả thuận được thì xác định theo tập quán. Các trường hợp đặc biệt như chưa xác định được cha nên hỏi trực tiếp UBND cấp xã.
Tên hai họ có làm con bị trêu ở trường không?
Ít khi, vì kiểu tên này ngày càng phổ biến ở thành phố. Chỉ cần tránh trường hợp hai họ đọc liền thành một từ hoặc địa danh, như Hoàng Gia hay Lâm Đồng. Phần lớn trẻ được gọi bằng chữ tên cuối nên hai họ ít khi được nhắc tới hằng ngày.
Con thứ hai có bắt buộc mang hai họ như con đầu không?
Không bắt buộc, nhưng nên thống nhất. Các con mang kiểu tên khác nhau dễ sinh câu hỏi "sao em không có họ mẹ" khi lớn. Đặc biệt không nên đảo thứ tự hai họ giữa các con, vì như vậy các con sẽ mang họ pháp lý khác nhau.
Có thể ghép ba họ vào tên con không?
Không có quy định cấm số chữ trong tên đệm, nhưng tên cần không quá dài, khó sử dụng theo quy định hiện hành. Tên có ba họ sẽ rất dài, dễ bị cắt trên giấy tờ và gây nhầm khi nhập liệu. Phần lớn gia đình dừng ở hai họ.
Họ thứ hai có truyền sang cháu không?
Theo nguyên tắc chung thì không tự động truyền, vì họ thứ hai nằm trong tên đệm. Khi con có con, cháu sẽ mang họ pháp lý của con (chữ đầu) hoặc họ của người kia, theo thoả thuận. Muốn giữ thì phải đặt lại họ đó vào tên đệm của cháu.