Khi nhận con nuôi, cha mẹ nuôi có thể yêu cầu thay đổi họ, tên của con nuôi theo quy định pháp luật; việc thay đổi họ, tên cho trẻ từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của chính trẻ. Bộ luật Dân sự và Luật Nuôi con nuôi cùng ghi nhận nguyên tắc này; khi việc nuôi con nuôi chấm dứt, người con cũng có quyền yêu cầu lấy lại họ theo cha mẹ đẻ.
Nhưng câu hỏi khó hơn pháp lý là câu hỏi gia đình: nên giữ nguyên tên con, chỉ đổi họ, hay đổi hẳn? Với một em bé sơ sinh, quyết định thường đơn giản. Với một đứa trẻ đã biết tên mình, đã đi học, cái tên cũ có thể là sợi dây cuối cùng với quá khứ. Bài này đi qua các lựa chọn, những gì nên cân nhắc, và các tình huống thường gặp như nhận con riêng của vợ hoặc chồng. Thủ tục nhận nuôi con nuôi là chủ đề riêng, nên hỏi cơ quan đăng ký hộ tịch.
Khung pháp lý: ai quyết định, ai phải đồng ý
Bộ luật Dân sự dự liệu việc thay đổi họ cho con nuôi từ họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ sang họ của cha nuôi hoặc mẹ nuôi theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, và việc thay đổi tên cho con nuôi theo yêu cầu của cha mẹ nuôi. Luật Nuôi con nuôi năm 2010 cũng quy định theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, cơ quan có thẩm quyền quyết định việc thay đổi họ, tên của con nuôi.
Điều kiện then chốt là ý kiến của trẻ: việc thay đổi họ, tên của người từ đủ chín tuổi trở lên phải được sự đồng ý của người đó. Đây không phải thủ tục hình thức. Luật đặt mốc chín tuổi vì ở tuổi này, trẻ đã có nhận thức rõ về bản thân và tên của mình, và có quyền có tiếng nói về một phần quan trọng của danh tính.
Khi việc nuôi con nuôi chấm dứt, người con có quyền yêu cầu lấy lại họ theo cha đẻ hoặc mẹ đẻ, và tên cũng có thể được thay đổi theo yêu cầu khi người con thôi làm con nuôi. Quan hệ giữa tên và quan hệ gia đình được luật nhìn nhận một cách linh hoạt, theo sự thay đổi của chính quan hệ đó. Chi tiết hồ sơ, nơi làm, nên hỏi UBND cấp xã theo quy định hiện hành.
Các lựa chọn về tên cho con nuôi
Không có lựa chọn duy nhất đúng. Bảng dưới tóm tắt các hướng phổ biến và điều cần nghĩ:
| Lựa chọn | Phù hợp khi | Điều cần nghĩ |
|---|---|---|
| Giữ nguyên họ và tên | Trẻ đã lớn, gắn bó với tên; gia đình muốn tôn trọng quá khứ của trẻ | Trẻ mang họ khác cha mẹ nuôi; có thể bị hỏi ở trường |
| Đổi họ, giữ tên | Muốn trẻ cùng họ với gia đình mới nhưng giữ cái tên trẻ đã quen | Lựa chọn trung dung được nhiều gia đình chọn |
| Đổi họ, đưa tên cũ xuống làm chữ đệm | Muốn đặt tên mới nhưng không xoá tên cũ | Tên dài hơn; cần thống nhất trẻ được gọi bằng tên nào |
| Đổi cả họ và tên | Trẻ còn rất nhỏ, chưa nhận biết tên; hoặc tên cũ gắn với điều gây tổn thương | Với trẻ lớn, cần sự đồng ý thật sự và chuẩn bị tâm lý kỹ |
Với trẻ sơ sinh hoặc còn rất nhỏ, đổi cả họ và tên thường không gây xáo trộn gì cho trẻ. Càng lớn, cái tên càng gắn với ký ức, bạn bè, trường lớp, và việc đổi càng cần thận trọng.
Cái tên cũ: sợi dây với quá khứ
Với nhiều trẻ được nhận nuôi khi đã lớn, cái tên là thứ hiếm hoi đi theo các em từ cuộc sống trước. Có thể là tên mẹ đẻ đặt, tên các cô ở cơ sở nuôi dưỡng gọi, tên mà bạn bè cũ biết. Đổi tên có thể được trẻ cảm nhận như một sự khởi đầu mới, cũng có thể như bị xoá đi một phần của mình. Phản ứng của mỗi trẻ khác nhau, và không phải lúc nào trẻ cũng nói ra.
Các chuyên gia làm việc với gia đình nhận con nuôi ngày nay thường khuyên cởi mở với trẻ về việc trẻ được nhận nuôi, phù hợp với lứa tuổi, thay vì giữ bí mật. Trong tinh thần đó, giữ lại một phần tên cũ, như làm chữ đệm, là một cách để trẻ biết rằng quá khứ của mình được tôn trọng chứ không phải che đi. Khi lớn lên, nhiều người con nuôi muốn tìm hiểu nguồn gốc; cái tên cũ có khi là manh mối quan trọng.
Nếu gia đình quyết định đổi hẳn tên, hãy lưu giữ cẩn thận mọi giấy tờ mang tên cũ, kể cả những giấy tờ không còn giá trị pháp lý, và kể cho con nghe khi con đủ lớn. Đó là một phần câu chuyện của con, và con có quyền được biết.
Nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi
Một tình huống phổ biến là người cha dượng hoặc mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi, rồi muốn trẻ mang họ mình để cả nhà cùng họ. Về pháp lý, đây là một trường hợp nhận nuôi con nuôi, với những điều kiện riêng, trong đó có ý kiến của cha mẹ đẻ và của chính trẻ khi trẻ đủ tuổi theo quy định.
Về tình cảm, chuyện đổi họ lúc này nhạy cảm hơn. Trẻ có thể vẫn còn quan hệ với cha hoặc mẹ đẻ đang sống ở nơi khác; đổi họ có thể làm trẻ thấy như phải chọn bên. Ông bà bên nội hoặc bên ngoại cũ cũng có thể phản ứng. Không ít gia đình chọn cách giữ họ cũ của trẻ, còn sự gắn bó được xây dựng bằng thời gian và cách đối xử, không cần qua cái họ.
Nếu quyết định đổi họ, nên để trẻ tham gia bàn bạc thật sự, kể cả khi trẻ chưa đủ chín tuổi. Giải thích ý nghĩa của việc đổi, hỏi trẻ cảm thấy thế nào, và cho trẻ thời gian. Một quyết định mà trẻ cảm thấy mình được góp tiếng sẽ được đón nhận nhẹ nhàng hơn nhiều so với một quyết định được thông báo.
Khi đã quyết: chuẩn bị cho trẻ và cho giấy tờ
Dù chọn hướng nào, những bước sau giúp quá trình thuận lợi cho cả trẻ lẫn gia đình:
- Nói chuyện với trẻ trước, bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi, về việc tên sẽ thay đổi hay giữ nguyên và vì sao.
- Với trẻ từ đủ chín tuổi, đảm bảo sự đồng ý của trẻ là thật, không phải do áp lực. Nếu trẻ do dự, cho thêm thời gian.
- Hỏi cơ quan đăng ký hộ tịch về thủ tục thay đổi họ, tên cho con nuôi theo quy định hiện hành.
- Báo nhà trường và thống nhất cách gọi trẻ trong giai đoạn chuyển tiếp; nhờ giáo viên giúp trẻ khi bạn bè hỏi.
- Cập nhật giấy tờ theo thứ tự: giấy tờ hộ tịch, dữ liệu dân cư, thẻ bảo hiểm y tế, hồ sơ trường.
- Lưu giữ giấy tờ cũ mang tên trước đây của trẻ ở nơi an toàn, cho tới khi trẻ trưởng thành và tự quyết định.
Sau khi đổi, cả nhà nên gọi tên mới nhất quán, nhưng không cần cấm nhắc tên cũ. Nếu trẻ muốn kể về tên cũ, hãy lắng nghe; đó là dấu hiệu trẻ cảm thấy đủ an toàn để nói về quá khứ.
Khi con nuôi trưởng thành muốn dùng lại tên cũ
Có những người được nhận nuôi từ nhỏ và đổi tên, đến khi trưởng thành lại muốn dùng tên cũ, tên mà cha mẹ đẻ đặt, hoặc ghép thêm tên cũ vào tên hiện tại. Lý do thường là muốn nối lại với nguồn gốc, sau khi tìm được gia đình đẻ hoặc đơn giản là sau một quá trình tìm hiểu về bản thân.
Về pháp lý, người đã thành niên có thể tự yêu cầu thay đổi tên khi có căn cứ theo Bộ luật Dân sự, ví dụ việc sử dụng tên hiện tại ảnh hưởng tới tình cảm gia đình hoặc quyền lợi của mình; nơi đăng ký sẽ xem xét từng trường hợp. Nếu việc nuôi con nuôi chấm dứt, quyền lấy lại họ theo cha mẹ đẻ đã được luật nêu rõ. Cụ thể hồ sơ nên hỏi cơ quan đăng ký hộ tịch.
Với cha mẹ nuôi, mong muốn này không nên được hiểu là sự chối bỏ. Nhiều người con nuôi giữ trọn tình cảm với gia đình đã nuôi mình, đồng thời muốn mang theo một dấu vết của nơi mình bắt đầu. Việc cha mẹ nuôi đã giữ gìn giấy tờ cũ và kể cho con nghe về tên trước đây thường khiến quá trình này nhẹ nhàng hơn rất nhiều cho cả hai phía.
Con nuôi có yếu tố nước ngoài
Khi người nhận nuôi là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài, việc nhận nuôi có yếu tố nước ngoài chịu thêm những quy định riêng, và họ tên của trẻ sau khi được nhận nuôi còn chịu ảnh hưởng của pháp luật nước nơi trẻ sẽ sinh sống. Quốc tịch của trẻ được nhận nuôi cũng là một vấn đề cần tìm hiểu riêng.
Trong những trường hợp này, nhiều gia đình nuôi chọn giữ tên tiếng Việt của trẻ làm tên đệm, bên cạnh tên chính theo ngôn ngữ nước mình, để trẻ luôn có một sợi dây với nơi mình sinh ra. Đó là lựa chọn của gia đình; điều quan trọng là tên trên giấy tờ Việt Nam và giấy tờ nước ngoài được ghi nhất quán, để sau này trẻ có thể tra lại hồ sơ gốc của mình nếu muốn.
Người lớn lên ở nước ngoài sau khi được nhận nuôi từ Việt Nam thường kể rằng việc tìm lại hồ sơ gốc khó khăn hơn nhiều khi tên trên các giấy tờ không khớp nhau. Một chút cẩn thận về tên lúc nhận nuôi có thể giúp chính đứa trẻ rất nhiều hai ba chục năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ dưới chín tuổi có cần đồng ý việc đổi họ tên không?
Luật chỉ bắt buộc sự đồng ý của trẻ từ đủ chín tuổi trở lên. Với trẻ nhỏ hơn, cha mẹ nuôi là người yêu cầu. Tuy vậy, nếu trẻ đã biết tên mình, hỏi ý và giải thích cho trẻ vẫn là việc nên làm vì sự ổn định tâm lý của trẻ.
Con nuôi có bắt buộc phải mang họ cha mẹ nuôi không?
Không bắt buộc. Thay đổi họ cho con nuôi là theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, không phải hệ quả tự động. Gia đình có thể giữ nguyên họ của trẻ. Quan hệ cha mẹ con nuôi được xác lập bởi việc đăng ký nuôi con nuôi, không phụ thuộc vào họ.
Trẻ không muốn đổi tên nhưng cha mẹ nuôi muốn thì sao?
Nếu trẻ từ đủ chín tuổi, việc đổi họ tên cần sự đồng ý của trẻ, nên không thể đổi khi trẻ không đồng ý. Nên tìm hiểu lý do trẻ muốn giữ tên. Có thể cân nhắc lựa chọn trung dung như đổi họ giữ tên, hoặc giữ nguyên và chờ khi trẻ sẵn sàng.
Thôi làm con nuôi thì có được lấy lại họ cũ không?
Có. Theo Bộ luật Dân sự, khi thôi làm con nuôi, người con có thể yêu cầu lấy lại họ theo cha đẻ hoặc mẹ đẻ, và tên cũng có thể được thay đổi theo yêu cầu. Thủ tục cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký hộ tịch.
Có nên nói với con nuôi về tên trước đây của con không?
Các chuyên gia về nhận con nuôi ngày nay thường khuyên cởi mở với trẻ về câu chuyện nhận nuôi, phù hợp lứa tuổi. Tên trước đây là một phần câu chuyện đó. Kể khi con đủ lớn để hiểu, bằng giọng trân trọng, giúp con có cái nhìn trọn vẹn về bản thân.
Con riêng của vợ có tự động mang họ chồng mới không?
Không. Kết hôn không làm thay đổi họ tên của con riêng. Muốn trẻ mang họ cha dượng, thường phải qua việc nhận con nuôi và thủ tục thay đổi họ theo quy định, kèm ý kiến của các bên liên quan và của trẻ khi trẻ đủ tuổi.