Người đã trưởng thành có thể yêu cầu thay đổi tên khi có căn cứ theo Bộ luật Dân sự, phổ biến nhất là tên gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng tới tình cảm gia đình, danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của chính mình; nhưng đổi tên không làm thay đổi hay chấm dứt các quyền, nghĩa vụ đã xác lập theo tên cũ. Nợ, hợp đồng, tài sản, lý lịch vẫn đi theo người, chỉ có cái tên là mới.
Với người lớn, phần nặng nhất của việc đổi tên không nằm ở thủ tục hộ tịch mà ở chuỗi giấy tờ dài phải cập nhật sau đó: căn cước, hộ chiếu, bằng cấp, chứng chỉ hành nghề, sổ bảo hiểm, ngân hàng, tài sản, và cả giấy tờ của con cái. Bài này giúp bạn cân nhắc lý do, hình dung khối lượng công việc, và chuẩn bị trước khi nộp hồ sơ. Hồ sơ và nơi làm thủ tục nên hỏi UBND cấp xã nơi cư trú theo quy định hiện hành.
Những lý do người lớn thường muốn đổi tên
Lý do đổi tên của người trưởng thành rất đa dạng. Một số trùng với các căn cứ luật dự liệu, một số thì không:
- Tên mang nghĩa xấu, thô hoặc dễ bị chế giễu, đã gây khó chịu trong học tập, công việc nhiều năm.
- Tên trùng với người khác gây nhầm lẫn thật, ví dụ trùng họ tên và ngày sinh với một người khác ở cùng địa phương, dẫn tới nhầm hồ sơ.
- Tên gắn với ký ức đau buồn hoặc với một người, một giai đoạn mà người mang tên muốn rời xa.
- Xác định lại giới tính, hoặc xác định lại dân tộc: trường hợp đầu được Bộ luật Dân sự nêu thẳng là căn cứ đổi tên, trường hợp sau là một việc hộ tịch riêng có thể kéo theo nhu cầu điều chỉnh tên.
- Hôn nhân có yếu tố nước ngoài, muốn tên khớp với tập quán gia đình bên kia.
- Lý do nghề nghiệp: muốn một tên dễ nhớ hơn để kinh doanh, biểu diễn, viết lách.
- Lý do quan niệm: được khuyên tên không hợp, muốn đổi để "đổi vận".
Hai lý do cuối thường không phải là căn cứ được luật nêu. Với lý do nghề nghiệp, bút danh hay nghệ danh thường là giải pháp hợp lý hơn đổi tên khai sinh. Với lý do quan niệm, người mang tên nên tự cân nhắc kỹ cái giá giấy tờ so với điều mình kỳ vọng.
Đổi tên không xoá được quá khứ
Một hiểu lầm cần nói thẳng: đổi tên không phải cách để thoát khỏi nợ, hợp đồng hay trách nhiệm. Bộ luật Dân sự quy định rõ việc thay đổi tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập theo tên cũ. Mỗi người có số định danh cá nhân gắn với mình suốt đời; đổi tên chỉ cập nhật trường "họ tên" gắn với con số đó, mọi dữ liệu khác vẫn nối liền.
Chiều ngược lại cũng đúng và là tin tốt: quyền lợi của bạn theo tên cũ vẫn còn nguyên. Tài sản đứng tên cũ vẫn là của bạn, bằng cấp mang tên cũ vẫn là của bạn, sổ bảo hiểm xã hội với quá trình đóng theo tên cũ vẫn được tính. Điều bạn cần là chứng minh tên cũ và tên mới thuộc về cùng một người, bằng giấy tờ ghi việc thay đổi hộ tịch, cho tới khi các giấy tờ kia được cập nhật.
Vì thế, giấy tờ ghi nhận việc thay đổi tên là một trong những giấy tờ quan trọng nhất trong đời của người đã đổi tên. Nên giữ bản chính cẩn thận, có nhiều bản sao, và lưu bản chụp ở nơi an toàn. Mười năm sau, khi bán một mảnh đất mua từ trước khi đổi tên, đó là thứ bạn cần đầu tiên.
Chuỗi giấy tờ phải cập nhật sau khi đổi tên
Danh sách dưới đây giúp hình dung khối lượng công việc. Không phải ai cũng có đủ các mục, nhưng người đã đi làm vài năm thường có phần lớn:
| Nhóm | Giấy tờ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhân thân | Căn cước, hộ chiếu, giấy đăng ký kết hôn | Căn cước nên làm đầu tiên vì các nơi khác đối chiếu theo nó |
| Học tập, nghề nghiệp | Bằng cấp, chứng chỉ, chứng chỉ hành nghề, giấy phép lao động | Hỏi nơi cấp về việc chỉnh sửa hoặc cấp lại theo tên mới |
| Bảo hiểm, thuế | Sổ bảo hiểm xã hội, thẻ bảo hiểm y tế, thông tin thuế cá nhân | Quá trình đóng theo tên cũ vẫn được giữ |
| Tài chính | Tài khoản ngân hàng, thẻ, ví điện tử, khoản vay, bảo hiểm nhân thọ | Cập nhật để tránh bị tạm dừng giao dịch khi đối chiếu |
| Tài sản | Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, nhà, đăng ký xe | Có thể cập nhật khi có giao dịch, nhưng chủ động thì đỡ rủi ro |
| Kinh doanh | Đăng ký hộ kinh doanh, doanh nghiệp nếu là chủ hoặc người đại diện | Thông tin người đại diện phải khớp giấy tờ tuỳ thân |
| Gia đình | Giấy khai sinh của con có ghi tên cha hoặc mẹ | Hay bị quên nhất, xem phần dưới |
Nên lập bảng theo dõi riêng, mỗi dòng một giấy tờ, ghi ngày đã cập nhật. Việc này kéo dài nhiều tháng, và cái dễ bị bỏ sót nhất là những thứ chỉ dùng vài năm một lần.
Giấy khai sinh của con: chỗ hay bị quên nhất
Khi cha hoặc mẹ đổi tên, giấy khai sinh của con vẫn ghi tên cũ của cha mẹ. Phần lớn thời gian, không ai để ý. Nhưng tới lúc con làm hộ chiếu, đăng ký học ở nước ngoài, làm thủ tục thừa kế, hoặc cha mẹ cần chứng minh quan hệ với con, người ta sẽ so tên cha mẹ trên giấy khai sinh của con với giấy tờ tuỳ thân hiện tại của cha mẹ, và thấy hai tên khác nhau.
Giải pháp tạm thời là xuất trình kèm giấy tờ ghi việc thay đổi tên của cha mẹ. Giải pháp lâu dài là hỏi cơ quan đăng ký hộ tịch về việc cập nhật thông tin cha mẹ trong hồ sơ hộ tịch của con theo quy định hiện hành. Dù chọn cách nào, hãy làm khi con còn nhỏ, trước khi con có thêm nhiều giấy tờ dẫn chiếu tên cha mẹ.
Điều tương tự xảy ra với giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ nhà đất đứng tên chung vợ chồng, hồ sơ bảo hiểm có tên người thụ hưởng. Bất cứ giấy tờ nào ghi tên bạn với tư cách người thân của ai đó cũng cần được rà lại, không chỉ giấy tờ của riêng bạn.
Tên trong đời sống nghề nghiệp: danh tiếng không tự chuyển theo
Với người đã đi làm lâu năm, cái tên còn là danh tiếng: tên trên các bài báo, công trình nghiên cứu, hồ sơ năng lực, danh bạ khách hàng, kết quả tìm kiếm trên mạng. Đổi tên trên giấy tờ không tự động chuyển những thứ này sang tên mới. Một nhà nghiên cứu đã công bố nhiều bài dưới tên cũ, một luật sư, bác sĩ đã được khách hàng biết tên, sẽ phải tính cách nối hai tên với nhau trong mắt người khác.
Có hai cách phổ biến. Cách thứ nhất là tiếp tục dùng tên cũ làm tên nghề nghiệp, như một bút danh, trong khi tên mới dùng cho giấy tờ; luật cho phép dùng bút danh với điều kiện không gây thiệt hại cho người khác. Cách thứ hai là chủ động thông báo việc đổi tên tới khách hàng, đối tác, ghi "tên trước đây" trên hồ sơ năng lực trong một thời gian.
Ngược lại, nếu lý do đổi tên chủ yếu là nghề nghiệp, như muốn một cái tên dễ nhớ để biểu diễn hay kinh doanh, thì có lẽ không cần đổi tên khai sinh. Một nghệ danh, bút danh hoặc tên thương mại đáp ứng mục tiêu đó mà không kéo theo cả chuỗi giấy tờ.
Ba câu hỏi tự kiểm trước khi quyết định
Vấn đề nằm ở giấy tờ hay ở cách người khác gọi mình? Nếu điều làm bạn khó chịu là bị gọi bằng tên đó hằng ngày, một tên thường gọi mới ở nơi làm việc, trong nhóm bạn có thể giải quyết phần lớn. Nếu vấn đề nằm ở chính văn bản, như tên gây nhầm hồ sơ, gây tổn hại khi xuất hiện trên giấy tờ, thì mới cần đổi tên khai sinh.
Một hai năm tới có giao dịch hay hồ sơ lớn nào không? Mua bán nhà đất, vay vốn, nộp hồ sơ định cư, du học, thi chứng chỉ hành nghề đều cần giấy tờ khớp nhau. Đổi tên giữa chừng các việc này nghĩa là phải giải trình thêm ở mọi khâu. Nhiều người chọn làm xong việc lớn rồi mới đổi.
Tên mới có giải quyết đúng vấn đề, hay tạo ra vấn đề mới? Tên mới cũng cần được kiểm như lần đặt tên đầu tiên: nghĩa, âm, cách viết, trùng với ai. Một tên mới chọn vội vì quá muốn thoát khỏi tên cũ có thể lại mang một bất tiện khác, và đổi tên lần thứ hai khó được chấp nhận hơn lần đầu.
Chuẩn bị trước khi nộp yêu cầu đổi tên
Một vài bước chuẩn bị giúp quá trình gọn hơn và tránh phải làm lại:
- Viết rõ lý do, đối chiếu với các căn cứ luật nêu, kèm giấy tờ hoặc chứng cứ cho thấy tên cũ gây nhầm lẫn hay ảnh hưởng thế nào.
- Chọn tên mới kỹ: kiểm nghĩa, âm, cách viết, xem có trùng người khác trong cùng địa phương không.
- Hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về thủ tục thay đổi hộ tịch hiện hành, hồ sơ cần chuẩn bị.
- Lập danh sách giấy tờ sẽ phải cập nhật theo bảng ở trên, đánh dấu thứ tự ưu tiên.
- Báo trước cho nơi làm việc, ngân hàng nếu có giao dịch lớn sắp tới, để tránh bị tắc giữa chừng.
- Lưu giữ giấy tờ ghi việc thay đổi và nhiều bản sao trước khi bắt đầu đi cập nhật.
Nếu đang trong một giao dịch quan trọng như mua bán nhà, vay vốn, nộp hồ sơ du học, nên cân nhắc hoàn tất giao dịch trước rồi mới đổi tên, để không phải giải trình tên cũ và tên mới giữa chừng.
Câu hỏi thường gặp
Người trưởng thành tự yêu cầu đổi tên có cần ai đồng ý không?
Người đã thành niên tự mình yêu cầu thay đổi tên theo căn cứ luật định. Không cần sự đồng ý của cha mẹ. Tuy vậy, nơi đăng ký sẽ xem xét lý do có thuộc các trường hợp được thay đổi hay không. Nếu đã kết hôn, nên trao đổi với vợ hoặc chồng vì việc đổi tên ảnh hưởng tới giấy tờ chung.
Đổi tên rồi thì sổ đỏ đứng tên cũ có còn giá trị không?
Vẫn còn giá trị, vì việc đổi tên không làm thay đổi quyền đã xác lập theo tên cũ. Khi giao dịch, bạn cần xuất trình giấy tờ ghi việc thay đổi tên để chứng minh là cùng một người. Nên hỏi cơ quan đăng ký đất đai về việc cập nhật thông tin theo tên mới.
Đổi tên có được dùng để tránh nợ ngân hàng không?
Không. Nợ và mọi nghĩa vụ khác đã xác lập theo tên cũ vẫn giữ nguyên. Thông tin của bạn gắn với số định danh cá nhân, không gắn với tên. Việc thay đổi thông tin nhằm trốn tránh nghĩa vụ có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý.
Bằng đại học mang tên cũ có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi ngay, vì bằng vẫn là của bạn. Khi nộp hồ sơ, kèm giấy tờ ghi việc thay đổi tên. Nếu muốn bằng mang tên mới, hỏi trường đã cấp về thủ tục chỉnh sửa văn bằng theo quy chế hiện hành; thường cần căn cứ là giấy tờ hộ tịch.
Có thể đổi tên nhiều lần không?
Luật không cấm, nhưng mỗi lần phải có căn cứ và được nơi đăng ký chấp nhận. Mỗi lần đổi là thêm một lớp giấy tờ phải nối với nhau. Đổi nhiều lần làm việc chứng minh nhân thân phức tạp và có thể khiến cơ quan chức năng xem xét kỹ hơn.
Muốn dùng tên khác ở công ty mà không đổi tên khai sinh có được không?
Được, như một tên thường gọi hoặc bút danh. Bạn có thể giới thiệu mình bằng tên đó, dùng trên danh thiếp, email nội bộ. Nhưng hợp đồng lao động, bảng lương, hồ sơ bảo hiểm, thuế phải dùng tên khai sinh.