Có ba cách đặt tên cho các con trong một nhà: dùng chung một chữ đệm (Minh An, Minh Khang), đặt theo một bộ ý nghĩa (Mai, Lan, Cúc, Trúc), hoặc để mỗi con một tên độc lập. Cách nào cũng đẹp nếu được nghĩ cho cả đàn con chứ không chỉ cho đứa đầu. Lỗi thường gặp là chọn một bộ hai chữ rồi có thêm con thứ ba, hoặc chọn bộ dành cho con trai rồi sinh con gái.
Bài này phân tích ưu, nhược của ba cách, gợi ý các bộ tên có nghĩa rõ kèm chữ Hán, nói về tục đệm theo đời mà nhiều dòng họ còn giữ, cách tránh những cặp tên anh em gọi lẫn nhau, và chuyện công bằng giữa các con trong ý nghĩa tên.
Ba cách đặt tên cho các con và điều mỗi cách đánh đổi
Chung đệm. Các con cùng một chữ đệm, khác chữ tên: Nguyễn Minh An, Nguyễn Minh Khang, Nguyễn Minh Thư. Ưu điểm là nhìn tên biết ngay anh chị em một nhà, cha mẹ chỉ cần chọn chữ tên cho mỗi con. Nhược điểm là nếu con trai và con gái cùng đệm, chữ đệm phải trung tính về giới, như Minh, Gia, An, Bảo, Khánh; và chữ đệm phổ biến sẽ làm các con dễ trùng với bạn cùng lớp ở phần đệm – tên.
Theo bộ. Mỗi con một chữ thuộc cùng một bộ ý nghĩa: Phúc, Lộc, Thọ; hoặc Mai, Lan, Cúc, Trúc. Đây là cách đẹp nhất về ý khi bộ tên đủ chữ cho số con. Nhược điểm là phải đoán trước số con và giới tính, và nhiều bộ có thứ tự ngầm, khiến đứa út luôn là "cuối".
Mỗi con một tên riêng. Không có ràng buộc gì giữa tên các con, mỗi tên được chọn vì nghĩa riêng của nó. Linh hoạt nhất, nhất là khi các con cách nhau nhiều năm và thị hiếu của cha mẹ thay đổi. Nhược điểm là mất đi cảm giác "một bộ" mà nhiều gia đình thích, và cha mẹ phải bắt đầu lại từ đầu với mỗi con.
Kết hợp. Nhiều gia đình kết hợp: chung đệm cho con cùng giới, chữ tên mỗi con một nghĩa riêng; hoặc chung đệm và chữ tên cùng vần. Không cần chọn một cách tuyệt đối. Điều quan trọng là quyết định có tính tới khả năng có thêm con.
Một số bộ tên có nghĩa rõ và chỗ dễ vướng
Bảng dưới liệt kê các bộ tên quen thuộc, nghĩa theo chữ Hán, và điều cần lường trước khi dùng cho các con:
| Bộ tên | Chữ Hán, nghĩa | Số chữ | Chỗ dễ vướng |
|---|---|---|---|
| Mai, Lan, Cúc, Trúc | 梅 蘭 菊 竹 — "tứ quân tử", bốn loài cây tượng trưng phẩm cách người quân tử | 4 | Cúc ít được chọn ngày nay; Trúc hợp cả trai lẫn gái |
| Phúc, Lộc, Thọ | 福 祿 壽 — phúc, lộc, sống lâu | 3 | Con thứ tư không có chữ; Thọ gợi tuổi già khi đặt cho trẻ |
| Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín | 仁 義 禮 智 信 — năm đức của Nho giáo (ngũ thường) | 5 | Lễ ít dùng làm tên; bộ có thứ tự cố định |
| Xuân, Hạ, Thu, Đông | 春 夏 秋 冬 — bốn mùa | 4 | Đông mang sắc lạnh, con út luôn là mùa cuối |
| Sơn, Hà / Sơn, Hải | 山 河 / 山 海 — núi sông, núi biển | 2 | Bộ đôi; có con thứ ba thì khó mở rộng |
| An, Bình, Khang | 安 平 康 — yên, bằng phẳng, khoẻ | 3 | Nghĩa gần nhau, có thể thêm Ninh (寧, yên ổn) |
Bộ "tứ quân tử" và "ngũ thường" là hai bộ có nguồn gốc văn hoá rõ nhất. Khi chọn, nên kể cho các con nghe về cả bộ chứ không chỉ chữ của riêng mình; cảm giác thuộc về một bộ là phần giá trị lớn nhất của cách đặt này.
Đệm theo đời trong dòng họ
Ở nhiều dòng họ Việt, chữ đệm không do cha mẹ tự chọn mà do nếp họ quy định theo từng đời. Có họ dùng một chữ đệm cố định cho mọi người con trai cùng thế hệ, ví dụ cả đời cháu đều mang đệm Đức, đời chắt mang đệm Minh. Có họ đặt sẵn một bài thơ hoặc một chuỗi chữ, mỗi thế hệ lấy một chữ theo thứ tự làm đệm. Nhìn chữ đệm, người trong họ biết ngay ai thuộc đời nào, ai là vai chú, vai cháu, dù tuổi tác chênh lệch.
Nếu gia đình bạn thuộc một dòng họ còn giữ nếp này, bước đầu tiên khi đặt tên là hỏi trưởng họ hoặc xem gia phả để biết chữ đệm của đời con mình. Khi đó, việc chọn tên chỉ còn ở chữ cuối, và các nguyên tắc về âm, nghĩa áp dụng với chữ tên đó. Nếu chữ đệm của đời là một chữ cha mẹ thấy khó ghép, ví dụ một chữ thanh trắc khép âm tắc, chữ tên nên là chữ thanh bằng để câu gọi êm.
Ngày nay nhiều gia đình sống xa quê, không còn biết nếp đệm của họ mình. Cũng có gia đình biết nhưng muốn đặt tên tự do. Đây là chuyện tình cảm trong họ, không có quy định pháp lý nào bắt buộc. Một cách dung hoà thường gặp là dùng chữ đệm theo đời ở vị trí đệm thứ nhất và thêm một chữ đệm tự chọn, thành tên bốn chữ. Cách này giữ được nếp mà vẫn cho cha mẹ chỗ gửi gắm riêng.
Tránh tên anh chị em gọi dễ lẫn
Một lỗi rất thực tế mà ít người nghĩ tới khi đặt tên con thứ hai: hai tên quá giống nhau về âm. Khang và Khanh chỉ khác âm cuối -ng và -nh; ở phương ngữ Nam, hai âm cuối này sau một số nguyên âm gần như nhập làm một. Mẹ gọi "Khang ơi" từ bếp, cả hai đứa cùng chạy ra hoặc cùng không ra. Tương tự với các cặp như Linh và Lynh, An và Ân, Thư và Thu, Minh và Mình trong cách nghe của trẻ nhỏ.
Ngoài âm, cũng nên tránh hai tên có cùng chữ cái đầu và cùng số âm tiết nếu gia đình định dùng chữ viết tắt trên đồ dùng, ví dụ khi dán tên lên bình nước, sách vở. Hai con là Bảo Anh và Bảo An sẽ có đồ dùng ghi B.A giống nhau, và đồ sẽ thường xuyên bị lấy nhầm. Đây là chuyện nhỏ nhưng xảy ra mỗi ngày.
Cách kiểm đơn giản: khi đã có tên dự định cho con sau, đứng ở phòng khác và gọi lần lượt hai tên, nhờ người nhà nghe xem có phân biệt được không. Nếu hai tên chung đệm, thử gọi bằng chữ tên một mình, vì đó là cách gọi hằng ngày. Nếu khó phân biệt, đổi chữ tên sang một chữ có phụ âm đầu hoặc thanh điệu khác hẳn là đủ.
Công bằng giữa các con trong ý nghĩa tên
Ít ai cố ý, nhưng tên các con trong một nhà đôi khi vô tình kể một câu chuyện không công bằng. Con đầu là Bảo (báu vật), con sau là Thêm; con trai là Khôi (đứng đầu), con gái là Út dù chưa chắc là út; con đầu có đệm theo nếp họ, con gái thì không. Những khác biệt này thường không ai để ý khi các con còn nhỏ, nhưng khi lớn, trẻ đọc ra rất rõ.
Khi đặt tên theo bộ, chữ của mỗi con nên có trọng lượng nghĩa tương đương. Bộ Phúc – Lộc – Thọ cân bằng; bộ "Vàng – Bạc – Đồng" thì không. Khi mỗi con một tên riêng, cha mẹ có thể tự hỏi: nếu các con đọc tên của nhau và hỏi "vì sao", câu trả lời có làm đứa nào buồn không. Một tên đặt vội vì bận, hoặc một tên đặt theo hoàn cảnh khó khăn lúc sinh, cũng đáng được ghi lại câu chuyện để con hiểu.
Điều này không có nghĩa tên các con phải giống nhau. Một nhà có thể có An và Khôi, có Mai và Trí, mỗi tên một ý riêng. Công bằng nằm ở chỗ mỗi tên đều được chọn có chủ ý và có một câu chuyện tử tế đi kèm, để mỗi đứa trẻ thấy tên mình được nghĩ tới cẩn thận như tên anh chị em.
Tên các con theo chữ cái hoặc theo vần
Ngoài bộ ý nghĩa, một số gia đình chọn bộ theo hình thức: tên các con theo thứ tự chữ cái, như An, Bình, Châu, Duy; hoặc cùng vần, như Lâm, Tâm, Khâm; hoặc cùng phụ âm đầu, như Minh, My, Mạnh. Cách này dễ mở rộng hơn bộ ý nghĩa, vì luôn có thêm chữ để chọn, và nhìn danh sách tên các con có một vẻ gọn gàng dễ thương.
Tên theo chữ cái có một điểm lợi ít ai nghĩ tới: thứ tự tên trùng với thứ tự sinh, nên trong các danh sách xếp theo vần, các con luôn đứng đúng thứ bậc. Nhưng nó cũng ngầm đánh số các con, và đứa thứ năm, thứ sáu sẽ mang những chữ cái ít tên đẹp hơn. Tên cùng vần hoặc cùng phụ âm đầu thì nghe vui tai, nhưng như đã nói ở mục trên, càng giống âm càng dễ lẫn khi gọi.
Cách hợp lý là coi hình thức như một chất keo nhẹ chứ không phải luật: cùng phụ âm đầu nhưng khác vần và khác thanh, ví dụ Minh, Mai, Mạnh, đủ để thấy là một nhà mà vẫn gọi phân biệt rõ. Mỗi chữ vẫn nên được chọn vì nghĩa của nó, để khi con hỏi tên mình có ý gì, câu trả lời không chỉ là "vì nó bắt đầu bằng chữ M".
Lên kế hoạch tên cho nhiều con ngay từ con đầu
Không ai biết chắc mình sẽ có mấy con, nhưng một chút kế hoạch giúp tránh phải phá bộ về sau:
- Khi đặt tên con đầu, quyết định gia đình muốn kiểu nào: chung đệm, theo bộ hay tự do. Ghi lại quyết định đó.
- Nếu chọn chung đệm, chọn chữ đệm trung tính về giới, để con sau là trai hay gái đều dùng được.
- Nếu chọn bộ, chọn bộ có ít nhất bốn chữ, có cả chữ hợp con trai lẫn con gái, và không có thứ tự gây thiệt cho đứa sau.
- Viết sẵn danh sách hai ba chữ tên dự phòng cho con sau, phù hợp với tên con đầu, để khi cần không phải chọn vội.
- Khi có con sau, kiểm tra hai tên gọi có dễ lẫn không và viết tắt có trùng không trước khi khai sinh.
Kế hoạch có thể thay đổi, nhưng có kế hoạch thì khi thay đổi, cha mẹ biết mình đang rời bỏ điều gì và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em có bắt buộc cùng tên đệm không?
Không có quy định nào bắt buộc. Cùng đệm là một nếp đẹp của nhiều gia đình nhưng hoàn toàn tự nguyện. Trường hợp dòng họ có nếp đệm theo đời, đó là quy ước trong họ, không phải quy định pháp lý.
Đã đặt con đầu theo bộ hai chữ, có con thứ ba thì làm sao?
Có thể mở rộng sang một chữ cùng tinh thần, ví dụ Sơn – Hà thêm Hải, hoặc giữ bộ cho hai con đầu và đặt con thứ ba theo chung đệm. Không nên đổi tên con đã có để vừa bộ mới. Kể cho con thứ ba câu chuyện vì sao tên con khác bộ cũng giúp con không thấy bị bỏ ra ngoài.
Con trai và con gái có dùng chung đệm được không?
Được, nếu chọn đệm trung tính như Minh, Gia, An, Bảo, Khánh. Đệm Văn hay Thị thì không hợp vì báo giới tính rất rõ. Với đệm trung tính, chữ tên nên mang sắc thái giới rõ hơn để người đọc không nhầm.
Có nên đặt tên sinh đôi theo bộ không?
Rất nhiều gia đình đặt tên sinh đôi theo cặp nghĩa, và đây thường là cách hợp nhất. Điều cần chú ý là hai tên không nên quá giống âm để còn gọi phân biệt, và không chọn cặp nghĩa vốn chỉ đôi lứa. Chuyện tên sinh đôi có bài riêng trong cẩm nang.
Không biết nếp đệm của dòng họ mình thì hỏi ai?
Thường là trưởng họ, người lớn tuổi ở quê, hoặc gia phả nếu dòng họ còn giữ. Các buổi giỗ họ là dịp hỏi tự nhiên nhất. Nếu không còn ai biết, gia đình có thể tự đặt và coi như bắt đầu một nếp mới cho nhánh của mình.
Đặt tên con sau theo vần với tên con đầu có ổn không?
Ổn, ví dụ An và Ân, Hà và Hải. Chỉ cần kiểm tra hai tên không lẫn khi gọi. Cặp cùng vần nhưng khác phụ âm đầu, như Lâm và Tâm, thường phân biệt tốt; cặp chỉ khác một nguyên âm gần nhau, như Thu và Thư, dễ lẫn hơn với trẻ nhỏ.