Đổi tên khai sinh cho con là thủ tục thay đổi hộ tịch chỉ thực hiện được khi có căn cứ theo luật, ví dụ tên gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng tới tình cảm gia đình, danh dự, quyền lợi của chính đứa trẻ; từ khi con đủ chín tuổi, việc đổi phải có sự đồng ý của con. Những lý do như "thầy bảo tên không hợp tuổi" không phải là căn cứ được luật nêu, và nơi đăng ký sẽ xem xét từng trường hợp.
Trước khi tìm hiểu thủ tục, cha mẹ nên tự hỏi: điều mình muốn là đổi tên trên giấy, hay chỉ đổi cách gọi? Phần lớn trường hợp, đổi cách gọi là đủ, nhanh và không tốn gì. Bài này giúp cha mẹ phân biệt các trường hợp, hiểu cái giá giấy tờ của việc đổi tên, và đặt ý kiến của đứa trẻ vào đúng chỗ của nó. Hồ sơ và nơi làm thủ tục thay đổi hộ tịch là phần riêng, nên hỏi UBND cấp xã nơi cư trú.
Đổi tên, cải chính hay đổi cách gọi: ba việc khác nhau
Nhiều gia đình gọi chung là "đổi tên", nhưng về pháp lý và thực tế, đây là ba việc rất khác nhau:
| Việc | Khi nào | Cần gì |
|---|---|---|
| Cải chính hộ tịch | Tên bị ghi sai so với ý định ban đầu: sai dấu, sai chữ, sai do ghi chép | Thủ tục cải chính, cần căn cứ cho thấy thông tin đúng là gì |
| Thay đổi hộ tịch (đổi tên) | Tên ghi đúng như đã đặt, nhưng muốn đổi sang tên khác | Căn cứ theo Bộ luật Dân sự, thủ tục thay đổi hộ tịch; con từ đủ chín tuổi phải đồng ý |
| Đổi cách gọi | Muốn con được gọi bằng tên khác ở nhà, ở lớp | Không cần thủ tục; chỉ cần cả nhà và nhà trường thống nhất |
Việc xác định đúng loại rất quan trọng. Một tên bị ghi "Thuỷ" trong khi cha mẹ khai "Thúy" là chuyện cải chính, không phải đổi tên. Một bé tên "Hùng" mà cả nhà muốn gọi là "Bin" là chuyện đổi cách gọi, không cần giấy tờ. Chỉ khi muốn tên trên giấy là một tên khác hẳn, mới thuộc thủ tục thay đổi.
Những căn cứ đổi tên mà luật dự liệu
Bộ luật Dân sự năm 2015 liệt kê các trường hợp cá nhân có quyền yêu cầu thay đổi tên. Có thể nhóm lại như sau: theo yêu cầu của người có tên mà việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của người đó; theo yêu cầu của cha mẹ nuôi về việc thay đổi tên cho con nuôi, hoặc khi người con nuôi thôi làm con nuôi; theo yêu cầu của cha mẹ hoặc người con khi xác định cha, mẹ cho con; người bị lưu lạc tìm ra nguồn gốc; vợ chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài; người được xác định lại giới tính hoặc đã chuyển đổi giới tính; và các trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.
Với trẻ em, căn cứ hay được viện dẫn nhất là nhóm đầu: tên gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng tới tình cảm gia đình, danh dự, quyền lợi của đứa trẻ. Ví dụ, tên trùng hoàn toàn với tên anh chị ruột gây nhầm lẫn trong hồ sơ; tên mang nghĩa xấu khiến trẻ bị chế giễu kéo dài; hoặc sau những biến cố gia đình, cái tên gắn với một người hay một chuyện gây tổn thương. Nơi đăng ký sẽ xem xét lý do cụ thể.
Luật cũng nêu rõ hai điều quan trọng. Thứ nhất, việc thay đổi tên cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó. Thứ hai, việc thay đổi tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập theo tên cũ. Nghĩa là đổi tên không xoá được nợ, không làm mất tài sản, không thay đổi quan hệ gia đình; nó chỉ đổi cái nhãn mà các quyền, nghĩa vụ ấy gắn vào.
Lý do "tên không hợp tuổi, không hợp mệnh" nhìn thế nào
Đây là lý do rất nhiều gia đình đưa ra khi muốn đổi tên cho con, thường sau khi đứa trẻ ốm vặt nhiều, học hành không như ý, hoặc sau khi nghe ai đó xem tên. Từ góc độ văn hoá, nỗi lo này dễ hiểu; nhiều thế hệ người Việt đã gắn tên với vận may. Nhưng không có căn cứ khoa học nào cho thấy tên làm trẻ ốm hay học kém, và đây cũng không phải là căn cứ được nêu trong Bộ luật Dân sự.
Trong thực tế, gia đình có thể trình bày lý do theo cách khác, ví dụ tên ảnh hưởng tới tình cảm gia đình vì ông bà không yên lòng. Nơi đăng ký sẽ cân nhắc. Tuy vậy, cha mẹ nên tự hỏi thật lòng: nếu đổi tên rồi con vẫn ốm vặt, vẫn học như cũ, mình sẽ làm gì tiếp? Không ít gia đình đã đổi tên con hai ba lần, mỗi lần một bộ giấy tờ phải cập nhật, còn đứa trẻ thì lớn lên với cảm giác tên mình là thứ không ổn.
Nếu gia đình vẫn muốn làm theo tục, có một lối an toàn: đổi tên ở nhà, tên gọi trong gia đình, còn tên khai sinh giữ nguyên. Cách này vừa đáp ứng mong muốn của người lớn, vừa không đụng tới giấy tờ, và có thể quay lại bất cứ lúc nào.
Cái giá giấy tờ của việc đổi tên theo độ tuổi của con
Con càng lớn, càng nhiều giấy tờ đã mang tên cũ, và càng nhiều việc phải làm sau khi đổi. Bảng dưới là ước lượng chung để hình dung:
| Độ tuổi | Giấy tờ thường đã có | Mức công sức sau khi đổi |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, sổ tiêm chủng | Thấp |
| Mầm non | Thêm hồ sơ trường mầm non, có thể có hộ chiếu | Thấp đến trung bình |
| Tiểu học, trung học cơ sở | Thêm học bạ, hồ sơ trường, giấy khen, chứng chỉ ngoại ngữ, có thể có căn cước | Trung bình; cần trường cập nhật hồ sơ |
| Trung học phổ thông | Thêm hồ sơ thi, căn cước, tài khoản ngân hàng, chứng chỉ | Cao, nhất là gần các kỳ thi |
| Trưởng thành | Văn bằng, sổ bảo hiểm xã hội, hợp đồng, tài sản | Rất cao |
Nếu thật sự có lý do chính đáng để đổi tên, làm sớm luôn đỡ hơn làm muộn. Nhưng làm sớm cũng có nghĩa là quyết định thay con khi con chưa có tiếng nói, nên càng phải chắc rằng lý do đủ nặng.
Khi con bị trêu vì tên: đổi tên có phải lời giải
Một lý do rất thật khiến cha mẹ nghĩ tới đổi tên là con bị bạn bè chế giễu vì tên. Trước khi coi đổi tên là lời giải, cần nhìn rõ vấn đề nằm ở đâu. Trẻ con trêu nhau bằng đủ thứ: tên, dáng người, giọng nói, quần áo. Nếu tên là cái cớ duy nhất và việc trêu chọc đến từ một vài bạn, nói chuyện với giáo viên và giúp con biết cách phản ứng thường giải quyết được, mà không cần đụng tới giấy tờ.
Ngược lại, nếu tên thật sự mang một nghĩa thô hoặc trùng một từ khó nghe, việc bị trêu sẽ lặp lại ở mọi môi trường mới con bước vào: lớp mới, trường mới, nơi làm việc. Trong trường hợp này, đổi tên có thể là giải pháp có ý nghĩa lâu dài, và đây cũng là loại lý do gần với căn cứ "ảnh hưởng tới danh dự, quyền lợi" mà luật nêu.
Giữa hai đầu đó là lựa chọn đổi cách gọi: con dùng tên đệm, hoặc một tên gọi khác ở trường mới, còn tên khai sinh giữ nguyên. Nhiều trường sẵn lòng gọi học sinh theo tên con mong muốn khi phụ huynh trao đổi. Thử cách này trước một thời gian thường giúp gia đình biết con có thật sự cần đổi tên trên giấy hay không.
Đặt ý kiến của con vào đúng chỗ
Luật yêu cầu sự đồng ý của con từ đủ chín tuổi. Nhưng ngay cả khi con chưa tới tuổi đó, nếu con đã biết nói và biết tên mình, hỏi con là điều nên làm. Với một đứa trẻ năm sáu tuổi, cái tên đã là một phần của "mình": con viết tên đó trên bài vở đầu tiên, nghe cô gọi tên đó mỗi sáng, có bạn gọi tên đó trong giờ chơi.
Khi hỏi, tránh kiểu hỏi đã có sẵn đáp án như "con thích tên mới đẹp hơn đúng không". Hãy giải thích bằng lời của trẻ vì sao gia đình nghĩ tới việc đổi, hỏi con thấy thế nào, và nói rõ rằng nếu con không muốn thì gia đình sẽ cân nhắc lại. Phản ứng của con là thông tin quan trọng: một đứa trẻ khóc khi nghe sẽ phải đổi tên đang nói với cha mẹ điều gì đó về bản sắc của mình.
Ngược lại, có những trường hợp chính đứa trẻ muốn đổi, vì bị chế giễu, vì tên gắn với một chuyện buồn. Khi đó, lắng nghe nghiêm túc. Một đứa trẻ chủ động muốn đổi tên thường đã chịu đựng một thời gian; việc cha mẹ cùng con tìm hiểu, kể cả chỉ để đổi cách gọi ở trường, đã là sự hỗ trợ lớn.
Nếu quyết định đổi: làm cho đúng một lần
Khi đã cân nhắc kỹ và quyết định đổi tên trên giấy tờ, những bước sau giúp tránh phải làm lại:
- Chọn tên mới thật kỹ, kiểm nghĩa, âm, cách viết, như lần đặt tên đầu tiên. Không gì tệ hơn phải đổi lần thứ hai.
- Hỏi UBND cấp xã nơi cư trú hoặc nơi đã đăng ký khai sinh về căn cứ, hồ sơ và thủ tục hiện hành, nói rõ lý do của gia đình.
- Chuẩn bị ý kiến đồng ý của con nếu con từ đủ chín tuổi, theo hình thức nơi tiếp nhận hướng dẫn.
- Lập danh sách giấy tờ cần cập nhật theo bảng ở trên, sắp theo thứ tự ưu tiên.
- Báo nhà trường sớm để hồ sơ, sổ điểm, danh sách thi được cập nhật trước kỳ thi gần nhất.
- Giữ giấy tờ ghi việc thay đổi hộ tịch suốt đời; đó là bằng chứng tên cũ và tên mới là của cùng một người.
Sau khi đổi, hãy giúp con làm quen: gọi tên mới nhất quán, nhắc ông bà, họ hàng, và không dùng tên cũ để trêu. Một vài tháng đầu luôn có nhầm lẫn; sự kiên nhẫn của người lớn giúp đứa trẻ coi tên mới là của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới chín tuổi thì cha mẹ có được tự đổi tên không?
Luật chỉ yêu cầu sự đồng ý của con từ đủ chín tuổi, nên với con nhỏ hơn, cha mẹ là người yêu cầu. Tuy vậy vẫn phải có căn cứ theo luật và được nơi đăng ký chấp nhận. Nếu con đã biết nói và biết tên mình, hỏi ý con vẫn là việc nên làm.
Đổi tên cho con sau khi cha mẹ ly hôn được không?
Ly hôn tự nó không phải căn cứ đổi tên. Nếu tên gắn với điều gây ảnh hưởng tới tình cảm hay quyền lợi của con, có thể trình bày theo căn cứ chung. Việc đổi họ của con theo cha sang mẹ hay ngược lại là một trường hợp thay đổi họ, có quy định riêng. Nên hỏi nơi đăng ký hộ tịch.
Đổi tên có làm thay đổi quyền thừa kế hay các khoản đứng tên cũ không?
Không. Bộ luật Dân sự quy định việc thay đổi tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ đã xác lập theo tên cũ. Tuy nhiên, khi thực hiện các quyền đó, người đổi tên phải chứng minh tên cũ và tên mới là một người, nên cần giữ giấy tờ ghi việc thay đổi.
Con không đồng ý đổi tên nhưng ông bà rất muốn thì sao?
Nếu con từ đủ chín tuổi, việc đổi tên trên giấy tờ cần sự đồng ý của con. Gia đình có thể dung hoà bằng cách để ông bà gọi cháu bằng một tên ở nhà mới. Tên khai sinh giữ nguyên, mong muốn của ông bà vẫn được đáp ứng một phần.
Đổi tên đệm cho con có được coi là đổi tên không?
Trong thực tế, thay đổi chữ đệm thường được xử lý như thay đổi tên, vì họ tên gồm cả chữ đệm. Cần căn cứ và thủ tục tương tự. Nếu chỉ muốn bỏ hay thêm chữ đệm khi gọi, không cần thủ tục.
Mất bao lâu để mọi giấy tờ của con khớp tên mới?
Tuỳ số giấy tờ đã có và tốc độ cập nhật ở từng nơi. Với trẻ nhỏ, có thể gọn trong một thời gian ngắn; với học sinh lớn có nhiều hồ sơ, chứng chỉ, có thể kéo dài. Lập danh sách và theo dõi từng mục giúp không bỏ sót.