Bộ luật Dân sự cho phép mỗi người sử dụng bí danh, bút danh, với điều kiện không được gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; tên khai sinh vẫn là tên pháp lý dùng trong hợp đồng, giấy tờ tuỳ thân, thuế, ngân hàng. Nói gọn: bút danh, nghệ danh, tên thường gọi dùng để được biết đến, còn tên khai sinh dùng để chịu trách nhiệm.
Ranh giới đó nghe đơn giản nhưng hay bị nhầm trong thực tế: ký hợp đồng biểu diễn bằng nghệ danh, mở tài khoản nhận tiền bằng tên thường gọi, đăng ký tác phẩm mà quên ghi tên thật. Bài này phân biệt các loại tên, chỉ ra nơi nào dùng được tên nào, quyền của tác giả với bút danh, và vài kinh nghiệm chọn một bút danh dùng được lâu.
Bí danh, bút danh, nghệ danh, tên thường gọi: phân biệt cho rõ
Bí danh. Tên dùng thay tên thật trong một số hoạt động, thường để giữ kín danh tính. Trong lịch sử Việt Nam, nhiều nhân vật hoạt động cách mạng, văn hoá có bí danh. Ngày nay từ này ít dùng trong đời sống thường ngày.
Bút danh. Tên tác giả dùng khi công bố tác phẩm viết: văn, thơ, báo chí, nghiên cứu. Văn học Việt Nam có rất nhiều tác giả được biết đến qua bút danh hơn tên thật.
Nghệ danh. Tên nghệ sĩ dùng khi biểu diễn, ca hát, diễn xuất, dẫn chương trình. Về bản chất pháp lý, nghệ danh cũng là một tên gọi khác do người đó tự chọn.
Tên thường gọi. Tên mà gia đình, bạn bè, đồng nghiệp quen gọi, có thể là tên ở nhà, tên tiếng Anh, tên rút gọn. Một số biểu mẫu hồ sơ có ô "tên gọi khác" để ghi tên này.
Điểm chung. Tất cả đều là tên do người dùng tự chọn hoặc được gọi theo thói quen, không thay thế tên khai sinh. Luật cho phép sử dụng, kèm điều kiện không gây thiệt hại cho người khác, ví dụ không dùng để mạo danh, lừa dối.
Nơi nào dùng tên nào
Bảng dưới là nguyên tắc chung. Khi một nơi cụ thể có quy định riêng, làm theo quy định đó:
| Tình huống | Dùng tên nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trên bìa sách, bài báo, bản nhạc, poster biểu diễn | Bút danh hoặc nghệ danh | Quyền của tác giả, người biểu diễn |
| Hợp đồng xuất bản, biểu diễn, quảng cáo | Tên khai sinh, có thể ghi kèm bút danh, nghệ danh | Người ký và chịu trách nhiệm là cá nhân theo giấy tờ tuỳ thân |
| Nhận thù lao, kê khai thuế | Tên khai sinh, số định danh | Bút danh không có tư cách nộp thuế |
| Tài khoản ngân hàng, ví điện tử | Tên khai sinh | Phải khớp giấy tờ tuỳ thân |
| Đăng ký quyền tác giả | Tên thật, kèm bút danh nếu muốn tác phẩm đứng bút danh | Hỏi cơ quan đăng ký về cách ghi hiện hành |
| Trang mạng xã hội, kênh nội dung | Tuỳ quy định của nền tảng | Tài khoản nhận tiền vẫn phải xác minh tên thật |
| Danh thiếp, chữ ký email | Tên nào cũng được, miễn không gây nhầm lẫn | Nhiều người ghi cả hai |
Nguyên tắc dễ nhớ: chỗ nào có tiền đi qua hoặc có trách nhiệm pháp lý, dùng tên khai sinh. Chỗ nào chỉ để người khác nhận ra bạn, dùng tên bạn muốn được biết đến.
Quyền của tác giả đối với bút danh
Luật Sở hữu trí tuệ ghi nhận các quyền nhân thân của tác giả, trong đó có quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, và quyền được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng. Nghĩa là tác giả chọn bút danh thì người sử dụng tác phẩm phải tôn trọng lựa chọn đó, không được tự ý thay bằng tên thật hay ngược lại.
Khi muốn đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm đứng bút danh, thông tin về tác giả thật vẫn cần được cung cấp để cơ quan đăng ký biết ai là người có quyền. Điều này bảo vệ chính tác giả: nếu có tranh chấp, việc chứng minh "bút danh này là của mình" sẽ dễ hơn nhiều khi đã có hồ sơ chính thức. Cách ghi cụ thể trên tờ khai nên hỏi cơ quan đăng ký quyền tác giả theo quy định hiện hành.
Ngoài đăng ký, tác giả nên tự giữ bằng chứng về mối liên hệ giữa bút danh và tên thật: hợp đồng xuất bản có ghi cả hai, thư từ với biên tập viên, bản thảo có ngày tháng. Nhiều tác giả viết lâu năm dưới bút danh mà không có hồ sơ nào liên kết, đến khi cần chứng minh quyền thì gặp khó.
Bút danh trong văn học Việt Nam: người xưa chọn tên thế nào
Văn học Việt Nam hiện đại có rất nhiều tác giả được biết đến qua bút danh hơn tên thật. Tô Hoài tên khai sinh là Nguyễn Sen; Nam Cao là Trần Hữu Tri; Tản Đà là Nguyễn Khắc Hiếu; Hàn Mặc Tử là Nguyễn Trọng Trí; Thế Lữ là Nguyễn Thứ Lễ. Trong nhóm Tự Lực văn đoàn, Nhất Linh là Nguyễn Tường Tam, Thạch Lam là em ông, Khái Hưng là Trần Khánh Giư.
Một cách chọn bút danh rất phổ biến của thế hệ ấy là ghép từ địa danh quê hương. Bút danh Tản Đà thường được giải thích là ghép từ núi Tản và sông Đà; Tô Hoài thường được kể là gợi sông Tô Lịch và huyện Hoài Đức, quê nhà văn; Nam Cao được cho là lấy từ tên tổng Cao Đà, huyện Nam Sang, quê ông. Cái tên như vậy vừa ngắn, vừa mang theo một nơi chốn.
Bài học cho người chọn bút danh hôm nay vẫn còn nguyên giá trị: một bút danh tốt thường ngắn, dễ nhớ, có câu chuyện riêng và không cần giải thích dài dòng. Nó cũng nhắc một điều thực tế: những tác giả này đều có tên thật trên giấy tờ, ký hợp đồng, nhận nhuận bút bằng tên thật, còn bút danh sống trên trang sách. Ranh giới ấy không thay đổi suốt gần một thế kỷ.
Nghệ danh và rủi ro trùng, mạo danh
Nghệ danh, bút danh không được đăng ký độc quyền như tên doanh nghiệp. Hai người có thể vô tình dùng cùng một nghệ danh. Khi một trong hai đã được công chúng biết tới rộng rãi, việc người kia dùng cùng tên trong cùng lĩnh vực có thể bị coi là gây nhầm lẫn, và điều kiện "không gây thiệt hại cho người khác" của Bộ luật Dân sự trở nên quan trọng.
Một số nghệ sĩ, người sáng tạo nội dung chọn đăng ký nghệ danh dưới dạng nhãn hiệu cho các dịch vụ hoặc sản phẩm của mình, để có căn cứ bảo vệ rõ hơn khi tên bị dùng cho mục đích thương mại. Đây là chuyện của luật nhãn hiệu, có điều kiện riêng; người quan tâm nên tìm hiểu riêng và hỏi cơ quan sở hữu trí tuệ.
Chiều ngược lại, dùng tên gọi khác để giả làm người khác, như lập trang mang tên một nghệ sĩ nổi tiếng để bán hàng, kêu gọi đóng góp, không còn là "sử dụng bút danh" mà là mạo danh, có thể dẫn tới trách nhiệm dân sự hoặc nặng hơn. Quyền dùng tên khác luôn đi kèm trách nhiệm không lừa dối người khác bằng tên đó.
Chọn một bút danh, nghệ danh dùng được lâu
Nhiều người chọn bút danh, nghệ danh trong một buổi tối rồi dùng nó cả sự nghiệp. Vài điều nên nghĩ trước:
- Tìm thử tên trên mạng: đã có ai dùng chưa, có người nổi tiếng nào trùng không, có gắn với nội dung tiêu cực nào không.
- Dễ đọc, dễ viết, dễ tìm: tên có dấu tiếng Việt đẹp nhưng khi người khác gõ tìm không dấu, kết quả có lẫn với hàng nghìn thứ khác không.
- Hợp với lĩnh vực về lâu dài: một nghệ danh rất "teen" có thể khó dùng khi người nghệ sĩ bước sang giai đoạn khác.
- Không gây nhầm với người, tổ chức khác: tránh tên gần giống một thương hiệu hoặc một nghệ sĩ đã có tiếng trong cùng lĩnh vực.
- Nghĩ tới việc gắn với tên thật: có muốn công chúng biết tên thật không; nếu muốn giữ kín, cẩn trọng với những nơi tên thật dễ lộ ra như tài khoản nhận tiền.
- Giữ nhất quán: một bút danh dùng đều đặn mười năm có giá trị hơn ba bút danh mỗi cái ba năm.
Nếu đang cân nhắc đổi tên khai sinh chỉ vì lý do nghề nghiệp, hãy thử dùng bút danh hoặc nghệ danh trước. Phần lớn mục tiêu nghề nghiệp đạt được mà không phải đụng tới giấy tờ.
Tên thường gọi trong hồ sơ và đời sống hằng ngày
Trong đời sống, rất nhiều người được biết đến bằng tên khác tên khai sinh: anh Tư ở xóm, cô Bé ở chợ, chị Linda ở công ty. Sơ yếu lý lịch, hồ sơ xin việc và một số biểu mẫu có ô "tên gọi khác" để ghi những tên này. Ghi vào đó giúp người đọc hồ sơ nối được hai tên, nhất là khi người giới thiệu, người xác nhận chỉ biết bạn qua tên thường gọi.
Nhưng cũng chính vì phổ biến nên tên thường gọi dễ bị dùng sai chỗ. Hay gặp nhất là hợp đồng mua bán nhỏ, giấy biên nhận, giấy vay mượn giữa người quen ghi tên thường gọi. Khi có tranh chấp, giấy tờ ghi "anh Tư" mà không có họ tên đầy đủ, số giấy tờ tuỳ thân sẽ rất khó dùng làm chứng cứ. Viết giấy tờ gì có liên quan tới tiền, tài sản, hãy luôn ghi họ tên khai sinh và số định danh, có thể kèm tên thường gọi trong ngoặc.
Với trẻ em, tên ở nhà và tên tiếng Anh cũng là tên thường gọi. Chúng hữu ích trong đời sống, nhưng mọi hồ sơ, chứng chỉ, giấy khen có giá trị lâu dài của con nên ghi tên khai sinh. Thói quen này nên được dạy cho con từ khi con bắt đầu tự điền tên vào các phiếu ở trường.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đăng ký bút danh với cơ quan nhà nước không?
Không có thủ tục đăng ký bút danh riêng. Bạn tự chọn và sử dụng. Khi đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm đứng bút danh, thông tin tác giả thật được ghi trong hồ sơ, nhờ đó mối liên hệ giữa bút danh và tên thật được xác lập chính thức.
Ký hợp đồng bằng nghệ danh có giá trị không?
Hợp đồng nên ghi họ tên khai sinh và số giấy tờ tuỳ thân của người ký, có thể ghi kèm nghệ danh. Hợp đồng chỉ có nghệ danh dễ gây tranh cãi về việc ai là bên có nghĩa vụ. Chữ ký vẫn là chữ ký của cá nhân, nghệ danh không thay thế được thông tin nhân thân.
Hai người dùng trùng bút danh thì ai được dùng?
Không có quyền độc quyền tự động với bút danh. Tuy vậy, nếu việc dùng trùng gây nhầm lẫn và thiệt hại cho người đã được biết đến trước, người bị thiệt hại có thể yêu cầu bảo vệ quyền lợi. Người đến sau nên chủ động chọn tên khác để tránh tranh chấp.
Tên thường gọi có ghi được lên căn cước không?
Căn cước ghi họ, chữ đệm và tên khai sinh. Tên thường gọi không thay thế được tên khai sinh trên giấy tờ tuỳ thân. Một số hồ sơ, biểu mẫu có ô ghi tên gọi khác; dùng ô đó khi cần nối tên thường gọi với tên thật.
Dùng bút danh để viết bài phê bình có được giữ kín danh tính không?
Bạn có quyền dùng bút danh khi công bố tác phẩm. Tuy nhiên, quyền này đi kèm điều kiện không gây thiệt hại cho người khác. Nếu nội dung xâm phạm danh dự, quyền lợi của người khác, cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể xác định người đứng sau bút danh theo quy định.
Nghệ danh có được in trên giấy mời, vé biểu diễn không?
Được. Trên vé, poster, chương trình biểu diễn, nghệ danh là cách nghệ sĩ được biết đến. Giấy tờ hành chính liên quan đến chương trình, như hợp đồng, hồ sơ xin phép nếu có, vẫn ghi tên khai sinh của nghệ sĩ.