Với con sinh năm Thân, cha mẹ có bốn nguồn hình ảnh để đặt tên: sự lanh lợi, ham học hỏi mà văn hoá gắn với con khỉ; rừng xanh, nơi những loài voọc, khỉ quý của Việt Nam sinh sống; buổi chiều nắng xiên của giờ Thân; và tháng Bảy âm lịch với tích Ngưu Lang Chức Nữ, mưa ngâu, sông Ngân. Các chữ như Tuệ, Thông, Lâm, Tùng, Ngân, Hà đi ra từ những hình ảnh đó.
Năm Mậu Thân bắt đầu từ Tết ngày 26/1/2028 theo lịch âm dương phổ biến (nên đối chiếu lịch chính thức khi tới gần). Đây là góc văn hoá – tham khảo: con giáp không có căn cứ khoa học, không có tên "hợp" hay "kỵ" tuổi Thân. Bài đi qua chữ Thân, con khỉ trong văn học và đồ chơi dân gian, loài voọc trong rừng Việt, rồi gợi ý tên kèm chữ Hán.
Chữ Thân nghĩa là gì
Thân (申) là địa chi thứ chín. Như các địa chi khác, chữ này vốn không chỉ con vật. Trong Hán văn, 申 thường mang nghĩa trình bày, bày tỏ, duỗi ra: "thân minh" là nói rõ, "thân oan" là bày tỏ nỗi oan. Đây là chữ khác với Thân (身) nghĩa là thân thể và Thân (親) nghĩa là thân thiết; tiếng Việt viết giống nhau nên dễ lẫn.
Việc gán con khỉ cho Thân là quy ước có sau, khi mười hai con vật được ghép với mười hai địa chi. Theo cách chia giờ cổ, giờ Thân là khoảng từ 15 giờ đến 17 giờ, buổi chiều muộn khi nắng đã xiên. Tháng Thân là tháng Bảy âm lịch, vì tháng Giêng là tháng Dần và các địa chi đi tiếp theo thứ tự.
Biết nghĩa "bày tỏ, duỗi ra" của chữ Thân cho cha mẹ thêm một lớp ý ít người nghĩ tới: một đứa trẻ năm Thân có thể mang tên gợi sự nói thật, nói rõ, như Minh (明, rõ ràng), Ngôn (言, lời nói), Chân (眞, thật). Đây không phải "chữ hợp tuổi", chỉ là một cách khai thác chính chữ của năm sinh để tìm cảm hứng.
Khỉ trong văn học và đồ chơi dân gian: Tôn Ngộ Không trên que tò he
Với nhiều thế hệ người Việt, hình ảnh con khỉ đầu tiên là Tôn Ngộ Không, nhân vật trong tiểu thuyết Tây du ký của Ngô Thừa Ân, quen thuộc qua sách tranh và phim truyền hình. Con khỉ đá ấy thông minh, tinh nghịch, giỏi biến hoá, nóng nảy nhưng trung thành, và qua chặng đường dài học được cách kiềm chế mình. Đó là một hình ảnh về sự lanh lợi được rèn giũa thành bản lĩnh.
Ở làng quê miền Bắc, Tôn Ngộ Không còn sống trên những que tò he. Tò he là đồ chơi nặn từ bột gạo nhuộm màu, nổi tiếng ở làng Xuân La (Hà Nội); nghệ nhân nặn đủ loại con giáp, nhân vật truyện, và Tôn Ngộ Không cầm gậy là một hình được trẻ con ưa nhất. Trong các phiên chợ Tết, hội làng, ngày Trung thu, hình ảnh khỉ trên que tò he gắn với niềm vui tuổi thơ.
Từ lớp hình ảnh này, cha mẹ có thể chọn các chữ về trí thông minh và sự trưởng thành: Tuệ (慧, trí tuệ), Thông (聰, sáng dạ, như "thông minh"), Trí (智), cùng những chữ về sự trung thành và giữ lời: Trung (忠), Tín (信). Một bé trai năm Thân tên Minh Thông hay Trung Tín mang theo cả hai mặt đẹp nhất của nhân vật: lanh lợi và biết giữ chữ tín.
Khỉ trong thành ngữ: lanh lợi, bắt chước và nơi hẻo lánh
Thành ngữ Việt về khỉ không nhiều bằng về trâu, ngựa, nhưng có vài câu quen. "Khỉ ho cò gáy" chỉ nơi xa xôi hẻo lánh, rừng núi heo hút; "rung cây nhát khỉ" chỉ việc doạ người khác để họ sợ. Trong lời nói hằng ngày, "khỉ" còn được dùng như một câu cảm thán nhẹ hay một lời trêu, nên ít gia đình dùng chữ khỉ theo nghĩa nôm trong tên.
Điều người Việt quan sát được ở con khỉ và hay nhắc tới là khả năng bắt chước và học nhanh. Trong nhiều truyện kể, khỉ học theo người, đôi khi học theo cả cái sai và bị cười. Ẩn ý đằng sau là lời nhắc: lanh lợi là quý, nhưng học điều gì và học từ ai mới quan trọng. Đây là một bài học nuôi dạy rất thực tế, không cần tới con giáp mới có.
Vì vậy, khi gửi hình ảnh lanh lợi vào tên con năm Thân, nhiều cha mẹ chọn những chữ vừa về trí vừa về sự chọn lọc: Minh (明, sáng suốt, biết phân biệt), Khiêm (謙, khiêm tốn để học), Hiền (賢, người hiền tài). Tên khi ấy nói một mong muốn trọn hơn: con thông minh và biết dùng sự thông minh vào điều tốt.
Voọc trong rừng Việt Nam: tên gợi rừng xanh
Việt Nam là nhà của nhiều loài linh trưởng quý hiếm. Voọc chà vá chân nâu, với bộ lông nhiều màu như mặc áo, sống ở bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) và được nhiều người gọi là "nữ hoàng linh trưởng". Voọc Cát Bà trên đảo Cát Bà (Hải Phòng) và voọc mông trắng ở vùng đất ngập nước Vân Long (Ninh Bình) đều là những loài đang được bảo tồn vì số lượng rất ít. Chúng là một phần của rừng Việt mà không phải đứa trẻ nào cũng được biết.
Từ hình ảnh rừng xanh nơi các loài này sống, cha mẹ có một nhóm tên trong trẻo, gần thiên nhiên: Lâm (林, rừng), Tùng (松, cây thông, biểu tượng của sự bền vững), Diệp (葉, lá), Sơn (山, núi), Thanh (青, màu xanh). Với bé gái, Diệp, Thanh, Lam là những lựa chọn mềm; với bé trai, Lâm, Tùng, Sơn đứng vững.
Một cách đặt tên có ý nghĩa giáo dục là gắn tên con năm Thân với một loài cụ thể và kể cho con nghe khi con lớn: "con sinh năm khỉ, tên con là Lâm, vì rừng là nhà của những con voọc quý mà mình cần giữ". Tên khi ấy không chỉ là một biểu tượng con giáp mà còn là một lời nhắc về thiên nhiên, có thể dẫn tới một chuyến đi xem rừng, xem voọc khi con đủ lớn.
Tháng Bảy mưa ngâu: tên gợi sông Ngân
Tháng Thân là tháng Bảy âm lịch, tháng gắn với một trong những tích dân gian lãng mạn nhất: Ngưu Lang Chức Nữ. Chàng chăn trâu và nàng dệt vải bị ngăn cách bởi dòng sông Ngân trên trời, mỗi năm chỉ được gặp nhau một lần vào ngày mùng Bảy tháng Bảy, nhờ đàn quạ bắc cầu. Nước mắt của họ thành những cơn mưa ngâu dầm dề đầu tháng Bảy.
Từ tích này, các chữ Ngân (銀, bạc, gợi sông Ngân) và Hà (河, sông, như trong "Ngân Hà") là những gợi ý tự nhiên cho bé sinh tháng Bảy, hoặc cho cả bé sinh năm Thân. Ngân Hà, Thu Ngân, Minh Hà là những cách ghép quen. Chữ Thu (秋) cũng hợp, vì tháng Bảy âm lịch là đầu mùa thu.
Cần lưu ý một điều: tích Ngưu Lang Chức Nữ là chuyện đôi lứa xa cách. Đặt tên một con là Ngân, cũng không sao; nhưng đặt tên hai anh chị em là Ngưu và Chức, hay một cặp tên gợi thẳng đôi vợ chồng trong tích, thì nên tránh, vì người nghe sẽ liên tưởng tới chuyện tình của một đôi lứa. Lấy hình ảnh dòng sông, sao trời, mưa đầu thu là đủ đẹp.
Mậu Thân 2028 và vòng sáu mươi năm: cháu cùng tuổi với ông bà
Năm âm lịch được gọi bằng hai chữ: một thiên can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) và một địa chi (Tý, Sửu, Dần…). Mười can và mười hai chi ghép lần lượt với nhau tạo thành vòng sáu mươi năm, gọi là một hoa giáp. Vì vậy, tên năm Mậu Thân chỉ lặp lại sau đúng sáu mươi năm: năm Mậu Thân trước 2028 là 1968.
Điều này tạo ra một tình huống gia đình rất thú vị: nhiều ông bà sinh năm 1968 sẽ có cháu sinh năm 2028, tức cháu "cùng tuổi" với ông bà theo cách gọi can chi. Ở một số gia đình, đó là một niềm vui được nhắc đi nhắc lại, như một sự nối tiếp. Đây là dịp đẹp để đặt cho cháu một cái tên gắn với ông bà theo cách tế nhị.
Lưu ý là nhiều gia đình Việt giữ lệ không đặt tên con cháu trùng tên ông bà, như một cách kính trọng. Vì vậy, cách gắn kết thường không phải lấy nguyên tên ông bà mà lấy một chữ cùng ý, hoặc một chữ trong câu ông bà hay dặn, hoặc tên quê ông bà. Ví dụ, ông tên Sơn, cháu có thể mang chữ Lâm (rừng trên núi); bà tên Hương, cháu có thể mang chữ Lan (một loài hoa thơm). Trước khi chốt, hỏi ông bà xem họ có thích ý tưởng đó không; nhiều người rất xúc động khi được hỏi.
Nhóm tên gợi hình ảnh năm Thân
Bảng gom tên theo các nguồn hình ảnh ở trên. Nghĩa theo chữ Hán thường dùng; không xếp hạng, không hàm ý "hợp tuổi".
| Nguồn hình ảnh | Tên (chữ Hán, nghĩa) | Gợi ý ghép |
|---|---|---|
| Lanh lợi, sáng dạ | Tuệ (慧) · Thông (聰, sáng dạ) · Trí (智) | Minh Thông · Gia Tuệ · Đức Trí |
| Trung thành, giữ lời | Trung (忠) · Tín (信) · Thành (誠, thật lòng) | Trung Tín · Hữu Thành |
| Rừng xanh | Lâm (林, rừng) · Tùng (松, thông) · Diệp (葉, lá) | Bảo Lâm · Thanh Tùng · Ngọc Diệp |
| Tháng Bảy, sông Ngân | Ngân (銀) · Hà (河, sông) · Thu (秋, mùa thu) | Ngân Hà · Thu Ngân · Minh Hà |
| Chữ Thân: nói rõ, nói thật | Minh (明, rõ) · Chân (眞, thật) · Ngôn (言, lời) | Chân Minh · Gia Ngôn |
Ngôn (言) ít khi làm tên chính nhưng đang được một số gia đình chọn làm tên, như Gia Ngôn, với ý "lời nói có giá trị trong nhà". Chân (眞) thường đứng trong cặp Chân Minh hoặc làm đệm.
Với bé sinh vào giờ Thân, buổi chiều nắng xiên, nên tránh những chữ gợi lúc tàn ngày như "hôn" trong hoàng hôn; các chữ về ánh sáng ấm như Huy (輝, rực sáng) hay chữ thuần Việt Ánh hợp hơn và vẫn giữ được kỷ niệm về giờ sinh.
Câu hỏi thường gặp
Bé sinh tháng 1 năm 2028 là tuổi Mùi hay tuổi Thân?
Theo lịch âm dương phổ biến, Tết Mậu Thân là ngày 26/1/2028. Bé sinh từ 1/1 tới 25/1/2028 vẫn là tuổi Mùi, từ 26/1/2028 trở đi là tuổi Thân. Khi tới gần, nên đối chiếu lịch chính thức để chắc ngày Tết.
Con tuổi Thân có hiếu động hơn trẻ khác không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy năm sinh quyết định mức hiếu động. Trẻ nhỏ hiếu động là chuyện phát triển bình thường. Nếu cha mẹ lo về hành vi hay khả năng tập trung của con, nên hỏi bác sĩ nhi khoa, không nên quy cho con giáp.
Có nên đặt tên con theo nhân vật Tôn Ngộ Không không?
Hiếm gia đình đặt nguyên tên nhân vật, và cũng không cần. Lấy phẩm chất đẹp của nhân vật như thông minh (Thông, Tuệ) và trung thành (Trung, Tín) sẽ cho một cái tên dùng được cả đời mà vẫn giữ câu chuyện.
Tháng Thân là tháng mấy âm lịch?
Tháng Thân là tháng Bảy âm lịch. Đây cũng là tháng của tích Ngưu Lang Chức Nữ và mưa ngâu, nên các chữ như Ngân, Hà, Thu thường được chọn cho bé sinh vào tháng này.
Năm Thân trước và sau 2028 là năm nào?
Năm Thân trước là Bính Thân 2016, năm Thân sau 2028 là Canh Thân 2040. Ngày bắt đầu mỗi năm theo Tết âm lịch của năm đó, nên khi đặt tên theo năm sinh cần lấy mốc Tết thay vì 1/1 dương lịch.
Có tên nào cần tránh cho con tuổi Thân không?
Không có căn cứ khoa học cho việc tránh tên theo tuổi. Nên tránh chữ có nghĩa nôm dễ bị trêu, như chữ khỉ, và các cặp tên anh em gợi đôi lứa trong tích Ngưu Lang Chức Nữ. Còn lại, chọn theo nghĩa và âm như với mọi bé.