Với con sinh năm Hợi, cha mẹ thường mượn những hình ảnh người Việt gắn với con lợn và chữ Hợi: sự đủ đầy của nhà nông, con lợn đất nuôi bằng từng đồng tiết kiệm, đàn lợn mẹ con sum vầy trong tranh Tết, cùng ý trọn vẹn vì Hợi là con giáp khép lại cả vòng mười hai. Các chữ như Phúc, Phú, Thịnh, Toàn, Thuần, Ninh, Kiệm là những gợi ý quen.
Đây là góc văn hoá – tham khảo: con giáp không có căn cứ khoa học, không có tên nào "hợp" hay "kỵ" tuổi Hợi, và năm sinh không quyết định đứa trẻ sẽ ra sao. Năm Kỷ Hợi gần nhất bắt đầu từ Tết 5/2/2019; năm Hợi kế tiếp là Tân Hợi 2031. Vì "con lợn" dễ thành câu trêu về vóc dáng, bài này dành riêng một phần cho chuyện giữ tên con khỏi biệt danh khó chịu.
Hợi, con giáp khép vòng
Hợi (亥) là chữ thứ mười hai, chữ cuối cùng trong mười hai địa chi. Sau Hợi, vòng quay trở về Tý. Nguồn gốc tự dạng của chữ này còn được bàn cãi, và nghĩa xưa của nó không phải là con lợn; con lợn được ghép với Hợi theo quy ước gán mười hai con vật cho mười hai địa chi. Ở Việt Nam và Trung Hoa, Hợi là lợn nhà; ở Nhật Bản, con vật của năm Hợi là lợn rừng. Đây là một ví dụ nữa cho thấy hệ con giáp là quy ước văn hoá, mỗi nơi một chút khác nhau.
Vị trí cuối vòng cho chữ Hợi một ý nghĩa đẹp: trọn vẹn, hoàn tất. Trong vòng sáu mươi năm can chi, năm đầu tiên là Giáp Tý và năm cuối cùng là Quý Hợi; người xưa gọi một đời sống thọ là "trọn một vòng hoa giáp". Với con sinh năm Hợi, đây là chất liệu tốt cho những chữ như Toàn (全, trọn vẹn), Mãn (滿, đầy), hay chữ thuần Việt Vẹn.
Theo cách chia giờ cổ, giờ Hợi là khoảng từ 21 giờ đến 23 giờ, khi làng xóm đã lặng, trẻ con đã ngủ. Trong năm âm lịch, tháng Hợi là tháng Mười, đầu đông, cũng là mùa gặt lúa mùa ở đồng bằng Bắc Bộ. Ở một số vùng phía Bắc còn lệ làm cơm mới vào mồng Mười tháng Mười, mâm cơm nấu bằng gạo vụ vừa gặt. Đêm yên và hạt gạo mới là hai lớp hình ảnh hiền lành mà cha mẹ có thể đặt cạnh con lợn.
"Ba con lợn qua sông": chữ Hợi trong một chuyện sách cổ
Sách Lã Thị Xuân Thu chép một chuyện nhỏ mà rất hợp với năm Kỷ Hợi. Tử Hạ, học trò của Khổng Tử, trên đường sang nước Tấn nghe một người đọc sử chép rằng "quân Tấn, ba con lợn qua sông" (晉師三豕涉河). Tử Hạ bảo không phải, mà là "quân Tấn qua sông ngày Kỷ Hợi" (己亥涉河): chữ Kỷ (己) viết gần giống chữ tam (三, ba), còn chữ Hợi (亥) viết gần giống chữ thỉ (豕, con lợn). Hỏi lại người nước Tấn thì đúng là ngày Kỷ Hợi.
Chuyện được nhắc lại suốt hai nghìn năm như bài học về việc đọc sách phải cẩn thận, đừng hiểu theo mặt chữ. Với cha mẹ đặt tên cho con năm Hợi, nó có hai điều thú vị. Một là trong chính chữ viết cổ, Hợi và lợn đã từng được "nhầm" với nhau, nên sự gắn kết giữa chữ và con vật có một câu chuyện có thật để kể. Hai là bài học về sự chính xác: chữ Hán nhiều chữ đồng âm, gần hình, nên khi đặt tên bằng âm Hán Việt, cha mẹ nên ghi lại chữ Hán mình chọn.
Ví dụ, âm Hương có thể là 香 (hương thơm) hay 鄉 (quê hương); âm Thuần có thể là 淳 (chất phác, đôn hậu) hay 純 (thuần khiết, không pha tạp); âm Ninh thường là 寧 (yên ổn). Trên giấy khai sinh chỉ có chữ Quốc ngữ, nên nếu không ghi lại thì mười năm sau chính cha mẹ cũng có thể quên ý ban đầu. Một trang nhỏ trong sổ tay của con, ghi tên, chữ Hán và lý do chọn, là cách giữ câu chuyện khỏi bị "ba con lợn qua sông".
Lợn đàn, lợn ăn cây ráy: con lợn trong tranh Đông Hồ
Nếu chuột có Đám cưới chuột thì lợn có cả một nhóm tranh riêng trong dòng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh). Quen thuộc nhất là tranh Lợn đàn: một con lợn mẹ béo tròn, quanh chân là đàn lợn con đang bú hoặc nô đùa. Trên mình lợn thường có hình khoáy âm dương, vòng tròn chia hai nửa xoáy vào nhau. Tranh Lợn độc vẽ một con lợn đứng riêng cũng mang khoáy ấy, và tranh Lợn ăn cây ráy vẽ con lợn đang ăn bên khóm ráy, loại cây người nghèo vẫn băm nấu cho lợn.
Những bức tranh này được treo dịp Tết như một lời chúc nhà đông con cháu, chuồng đầy, năm mới no đủ. Khoáy âm dương thường được giải thích là biểu tượng hài hoà, sinh sôi; đó là cách hiểu phổ biến của người xem, không phải điều cần tin theo nghĩa đen. Điều dễ thấy nhất khi đứng trước tranh là cảm giác sum vầy và no ấm: không có con lợn nào gầy, không có con nào bị bỏ lại.
Từ tranh Lợn đàn, cha mẹ có thể lấy những chữ về sự đủ đầy và nhà đông vui mà không nhắc tới con lợn: Phúc (福), Thịnh (盛, thịnh vượng), Sum (thuần Việt, sum họp), hay cặp chữ Đoàn Viên (團圓, sum họp đông đủ) dùng làm tên đệm và tên. Với gia đình có hai, ba con, một bé tuổi Hợi được kể rằng tên mình lấy ý từ bức tranh đàn lợn mẹ con quây quần là một câu chuyện ấm áp, gắn liền với ngày Tết mà con lớn lên cùng.
Lợn đất và "nuôi lợn ăn cơm nằm": đủ đầy nhờ vun vén
Ở nhiều nhà Việt, con lợn đất, miền Nam gọi là heo đất, là món đồ đầu tiên dạy trẻ để dành. Mỗi đồng tiền lẻ được nhét qua khe lưng, đến khi đầy thì đập ra. Hình ảnh ấy rất hợp với năm Hợi, vì nó chuyển ý "béo tốt" của con lợn thành một phẩm chất đáng dạy: kiên nhẫn tích góp từng chút một. Bắc gọi lợn, Nam gọi heo, nhưng cái ống heo bằng đất nung thì cả nước đều quen.
Tục ngữ nhà nông cũng nhìn con lợn từ góc kinh tế gia đình. Câu "Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng" so hai nghề: nuôi lợn nhàn hơn nuôi tằm, vì tằm phải cho ăn suốt đêm ngày. Câu "con lợn có béo thì lòng mới ngon" nói rằng gốc có tốt thì phần sau mới tốt. Câu "lợn lành chữa thành lợn què" thì chê người làm hỏng việc đang yên vì chữa không đúng chỗ, một lời nhắc vui với cha mẹ quá lo chỉnh sửa con.
Từ lớp hình ảnh này có những chữ về vun vén, tích luỹ: Kiệm (儉, tiết kiệm, như trong "cần kiệm"), Tích (積, gom góp), Dư (餘, dư dả, có phần để dành), Phú (富, giàu có). Kiệm và Tích ít gặp làm tên chính nhưng hợp làm tên đệm hoặc tên bốn chữ. Phú thì cần ghép khéo, kẻo tên nghe như một lời chúc buôn bán; Phú An, Gia Phú thường mềm hơn một chữ Phú đứng riêng.
Nhóm tên gợi hình ảnh năm Hợi
Bảng gom tên theo các lớp hình ảnh đã nói. Nghĩa ghi theo chữ Hán thường dùng khi đặt tên; danh sách không xếp hạng, không hàm ý tên nào "hợp tuổi".
| Hình ảnh | Tên (chữ Hán, nghĩa) | Gợi ý ghép |
|---|---|---|
| Khép vòng, trọn vẹn | Toàn (全, trọn vẹn) · Mãn (滿, đầy) · Vẹn (thuần Việt) | Bảo Toàn · Minh Toàn · An Vẹn |
| Đủ đầy, phúc lành | Phúc (福) · Thịnh (盛, thịnh vượng) · Phú (富, giàu có) | Hồng Phúc · Gia Thịnh · Phú An |
| Vun vén, để dành | Kiệm (儉, tiết kiệm) · Tích (積, gom góp) · Dư (餘, dư dả) | Cần Kiệm · Gia Dư |
| Chất phác, đôn hậu | Thuần (淳, chất phác) · Đôn (敦, đôn hậu) · Phác (樸, mộc mạc) | Đức Thuần · Minh Đôn |
| Đêm yên giờ Hợi | Ninh (寧, yên ổn) · Dạ (夜, đêm, như trong Dạ Lan) · Tịnh (靖, yên bình) | Khánh Ninh · Dạ Thảo |
| Tháng Mười, lúa mới | Niên (年, năm, mùa màng) · Hương (香, hương thơm, gợi lúa mới) · Điền (田, ruộng) | Phong Niên · Thu Hương |
Phong Niên (豐年) nghĩa là năm được mùa, một lời chúc nhà nông rất cổ, hợp với bé sinh vào tháng Mười âm lịch mùa gặt. Dạ Thảo là tên một loài hoa, dùng cho bé gái; chữ Dạ đứng riêng ít gặp.
Tịnh có hai chữ hay gặp: 靖 là yên bình, 淨 là sạch sẽ, trong sạch. Cả hai đều đẹp, chỉ cần ghi rõ chữ mình chọn. Đôn và Phác hiếm gặp làm tên chính; chúng hợp với gia đình thích tên mộc mạc, ít người trùng.
Ai là "tuổi Hợi": Kỷ Hợi 2019 và Tân Hợi 2031
Năm con giáp tính theo âm lịch, bắt đầu từ mùng Một Tết. Năm Kỷ Hợi bắt đầu từ ngày 5/2/2019 và kéo dài tới hết 24/1/2020, vì Tết Canh Tý rơi vào ngày 25/1/2020. Vì vậy bé sinh từ 5/2/2019 đến 24/1/2020 là tuổi Hợi. Bé sinh tháng 1/2019 hay bốn ngày đầu tháng 2/2019 vẫn là tuổi Tuất; bé sinh từ 1/1/2020 đến 24/1/2020 vẫn là tuổi Hợi, dù giấy khai sinh ghi năm 2020.
Năm Hợi kế tiếp là Tân Hợi 2031. Khi tới gần, nên đối chiếu ngày Tết trên lịch âm dương chính thức, nhất là với bé dự sinh vào tháng 1 hay tháng 2. Năm Hợi nào cũng là năm khép lại một vòng mười hai con giáp; vị trí ấy không mang ý nghĩa tốt hay xấu nào, chỉ là thứ tự trong một hệ đếm.
Thời điểm sinh là quyết định của bác sĩ sản khoa dựa trên sức khoẻ của mẹ và bé, không nên chọn ngày mổ để con "được" hay "tránh" một năm nào. Người lớn đôi khi nói đùa "tuổi lợn thì sướng, cả đời no đủ"; đó là một lời chúc vui, không phải dự báo. Cũng như mọi năm khác, năm Hợi không làm đứa trẻ sung túc hơn hay vất vả hơn, và cha mẹ không cần để những câu như vậy chi phối việc chọn tên.
Khi "con lợn" thành câu trêu: giữ tên con khỏi biệt danh khó chịu
Trong năm con giáp, lợn có lẽ là con vật dễ bị biến thành lời chế giễu nhất. "Béo như lợn", "ăn như lợn" là những câu mà trẻ con có thể nghe ở sân trường, và một đứa trẻ vừa sinh năm Hợi vừa có thân hình tròn trịa thì càng dễ thành mục tiêu. Việc đặt tên tốt không xoá được chuyện trẻ con trêu nhau, nhưng có thể tránh trao thêm cho chúng một cái cớ.
Ba điều nhỏ đáng làm. Một, tránh những tên mà khi gọi tắt hoặc nói lái gợi tới lợn, heo, ỉn; đọc to cả họ tên vài lần và thử gọi như bạn bè sẽ gọi. Hai, tên ở nhà như Ỉn, Heo, Bé Heo rất dễ thương khi con còn bé, nhưng nên thôi dùng trước mặt người ngoài khi con bắt đầu đi học, và để con tự quyết định có giữ hay không. Ba, đừng chọn chữ đặt kỳ vọng vào vóc dáng: "phúc hậu" là nói về tấm lòng, không phải về cân nặng.
Ở phía người lớn, quan trọng nhất là không tự mình biến con giáp thành lời trêu. Câu "tuổi lợn nên con ham ăn" nghe như đùa trong bữa cơm, nhưng trẻ nhỏ tiếp nhận rất thật và có thể mang theo cảm giác xấu hổ về cơ thể. Nếu muốn nói về năm Hợi với con, hãy bắt đầu từ bức tranh Lợn đàn sum vầy, từ con lợn đất con tự tay bỏ những đồng tiền đầu tiên, hay từ chuyện "ba con lợn qua sông". Những câu chuyện ấy giúp con thấy năm sinh của mình là một điều thú vị, không phải một nhãn dán.
Câu hỏi thường gặp
Bé sinh ngày 15/1/2020 là tuổi Hợi hay tuổi Tý?
Là tuổi Hợi. Năm Kỷ Hợi kéo dài tới hết 24/1/2020, Tết Canh Tý là 25/1/2020. Bé sinh từ 1/1/2020 đến 24/1/2020 vẫn thuộc năm Kỷ Hợi theo cách tính phổ biến lấy Tết làm mốc đầu năm âm lịch.
Giờ Hợi là mấy giờ, tháng Hợi là tháng nào?
Giờ Hợi là khoảng 21 giờ đến 23 giờ đêm. Tháng Hợi là tháng Mười âm lịch, đầu đông, mùa gặt lúa mùa ở đồng bằng Bắc Bộ. Bé sinh vào giờ hoặc tháng này có thể mang tên gợi đêm yên như Ninh hoặc mùa màng như Phong Niên.
Vì sao ở Nhật năm Hợi là lợn rừng?
Mỗi nước tiếp nhận hệ mười hai con giáp theo cách riêng. Ở Nhật Bản, con vật của năm Hợi là lợn rừng, còn ở Việt Nam và Trung Hoa là lợn nhà. Sự khác nhau này cho thấy con giáp là quy ước văn hoá, không phải quy luật tự nhiên.
Có nên gọi bé tuổi Hợi là Heo hay Ỉn ở nhà không?
Được, đó là tên ở nhà phổ biến và thân mật. Chỉ nên để ý khi con lớn: tên gợi con lợn dễ thành câu trêu về vóc dáng ở trường. Khi con tỏ ra ngại, cha mẹ nên gọi bằng tên chính trước người ngoài và hỏi ý con.
Đặt tên con tuổi Hợi có cần tránh chữ nào không?
Không có căn cứ khoa học cho việc tránh chữ theo tuổi. Các danh sách chữ nên tránh trên mạng là quy ước dân gian, mỗi nguồn nói một khác. Điều đáng cân nhắc là nghĩa, âm đọc với họ, khả năng bị nói lái hoặc trêu, và lệ kiêng trùng tên người lớn trong nhà.
Năm Hợi tiếp theo là năm nào?
Sau Kỷ Hợi 2019, năm Hợi tiếp theo là Tân Hợi 2031. Năm này bắt đầu từ Tết âm lịch, nên bé sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 năm 2031 cần đối chiếu ngày Tết trên lịch chính thức để biết là tuổi Tuất hay tuổi Hợi.